เพศสภาพในโลกของธุรกิจรังนก

การบริโภค ผ่านเรื่องเล่าของกลุ่มชาติพันธุ์ด้วยการแสดงออก (act) การเอ่ยวาจา (speech) และการกระทำ (deed) ของกลุ่มชาติพันธุ์ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในฐานะ ‘ผู้ผลิตเก็บหา’ และกลุ่มชาติพันธุ์จีนในฐานะ ‘ผู้บริโภคและขายค้า’ โดยเฉพาะในฮ่องกงที่ถือกันว่าเป็น ‘ตลาดโลกรังนก’ ผ่านมิติของเพศสภาพได้มีการจัดความสัมพันธ์เชิงอำนาจผ่านสังคมที่เพศชายเป็นใหญ่ มีทั้งลักษณะร่วมและลักษณะเฉพาะที่แตกต่าง

เพศสภาพผ่านเรื่องเล่าของคนเก็บรังนกในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

การเก็บรังนกในแหล่งธรรมชาติในเวียดนามจะห้ามมิให้ผู้หญิงเข้าไปในถ้ำรังนก และห้ามมิให้ผู้หญิงขึ้นเก็บรังนกในถ้ำรังนกภายใต้วาทกรรม “เพราะจะเป็นอันตราย” ทว่า ในการทำพิธีกรรมเพื่อแสดงการสักการะต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำเกาะรังนกบางแห่ง เช่น ที่หมู่เกาะรังนกเมืองฮยางตะราง (Nha Trang) จังหวัดเข็นหงั่ว (Khánh Hòa) วิญญาณสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำเกาะรังนกที่สำคัญกลับเป็นวิญญาณของผู้หญิง คือ เตร็อน เล ถี่ เหวี่ยน เตร็อม (Trân Lê Thi Huyen Trâm) อดีตเจ้าของธุรกิจรังนก ผู้เสียชีวิตจากการทำสงครามปกป้องการแย่งชิงเกาะรังนกในสมัยกษัตริย์ กวาง ตรุง (Quang Trung)

ในอินโดนีเซีย ที่ถ้ำรังนก คูฮาราเหยอะ (Guha Rayeak) ภูเขาคูฮาซีบละฮ์ (Guha Siblah) กำปงมัวนาสะ (Kampung Meunasah) ลำปุอุค (Lampuuk) อำเภอโล๊คฮา (Lhoknga) เขตปกครองพิเศษอาเจะห์ (Aceh) จะห้ามมิให้ผู้หญิงเข้าไปในถ้ำรังนก ภายใต้วาทกรรม “เนื่องจากเดินทางไปยาก และต้องปีนพะองไม้ไผ่ที่เรียกกันว่า ปูรีฮ์ (purih) และอูบาฮ็อน (ubangon) เพื่อขึ้นเก็บรังนกตามหน้าผาถ้ำที่มืดและสูงลิ่ว” ทว่า ในการทำพิธีกรรมเพื่อแสดงการสักการะต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์หรือเทพอารักษ์ประจำถ้ำรังนกบางแห่ง เช่น ที่ถ้ำคารังโบะโลง (gua Karangbolong) หมู่บ้านคารังโบะโลง (Karangbolong) ตำบลโกมโบง (Gombong) ในเขตเกอบูเม็อน (Kebumen) ทางตอนใต้ของชวากลาง ตัวละครสำคัญที่เป็นวิญญาณศักดิ์สิทธิ์หรือเทพอารักษ์ประจำถ้ำรังนกกลับเป็นวิญญาณผู้หญิง คือ พระแม่นีโรโรคีดุล (Nyi Roro Kidul) เจ้าผู้ครองทะเลใต้ ผู้เป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติ คือ นกนางแอ่น

ที่ถ้ำเนียฮ์ (gua Niah) ซาราวัค (Sarawak) มาเลเซีย กลุ่มชาติพันธุ์อีบัน (Iban) คนเก็บรังนก แห่งกัมปุงชัง (Kampung Chong) บาตูเนียฮ์ (Batu Niah) แม้จะมิได้ห้ามผู้หญิงเข้าไปในถ้ำรังนก แต่ภายใต้วาทกรรมของสังคมที่เพศชายเป็นใหญ่และนับญาติทางฝ่ายพ่อถือว่า “งานเก็บรังนกเป็นงานเสี่ยงภัย เป็นงานของผู้ชาย ไม่ใช่งานของผู้หญิง จึงไม่ส่งเสริมให้ผู้หญิงเก็บรังนก ผู้หญิงเข้าถ้ำรังนกได้ แต่ห้ามผู้หญิงมีประจำเดือนเข้าไปในถ้ำรังนกเพราะผู้หญิงมีประจำเดือนจะทำให้สกปรก ผีไม่ชอบ ถ้าผู้หญิงเข้าไปในถ้ำรังนกก็จะทำหน้าที่ไปดูแลผัว”

ทางตอนเหนือของปาลาวาน (Palawan) ฟิลิปปินส์ ที่เกาะคอรอน (Coron island) และเกาะแบล็คไอแลนด์ (Black island) บูซวงกา (Busuanga) ซึ่งกลุ่มชาติพันธุ์ทักบานัว (Tagbanua) ผู้เป็นเจ้าของถ้ำรังนกและคนเก็บรังนกหรือบูชาโด้ว (busyadores) นั้น ภายใต้วาทกรรมของสังคมที่เพศชายเป็นใหญ่และนับญาติทางฝ่ายพ่อถือว่า “ผู้หญิงเข้าไปเก็บรังนกในถ้ำไม่ได้ อันตราย ด้วยผู้หญิงไม่มีความรู้ว่าจะเข้าไปในถ้ำอย่างไง จะปีนอย่างไร หน้าที่ของผู้หญิงคือ ช่วยตัดแต่ง ทำความสะอาดรังนก หรือไม่ก็ไปขายรังนก” แต่เมียของบูชาโด้วแห่งเกาะแบล็คไอแลนด์ (Black island) บอกว่าเคยเข้าไปในถ้ำรังนก ขณะที่ชาติพันธุ์ฟิลิปิโน (Filipino Ethnic) ที่เกาะคัดเลา (Cadlao island) แห่งเอลนีโด (El Nido) ให้ผู้หญิงเข้าไปในถ้ำรังนกได้ และถ้าในถ้ำรังนกบางถ้ำไม่ลำบากหรือมืดมาก ผู้หญิงก็เข้าไปเก็บรังนกได้

การเก็บรังนกในแหล่งธรรมชาติของไทยทั้งฝั่งทะเลอ่าวไทยและฝั่งทะเลอันดามัน ที่เกี่ยวกับ เพศสภาพ ภายใต้วาทกรรมของสังคมที่เพศชายเป็นใหญ่ ห้ามมิให้ผู้หญิงเข้าถ้ำขึ้นเก็บรังนก จะให้อยู่ในที่พักด้วยเชื่อว่าผู้หญิงไม่เป็นมงคล ส่วนหนึ่งคงอันตราย หน้าที่ของผู้หญิง คือ ช่วยตัดแต่งและทำความสะอาดรังนก

แต่การเก็บรังนกนอกแหล่งธรรมชาติตามตึกนก ผู้หญิงต่างก็เข้าเก็บรังนกได้เหมือนผู้ชาย เหมือนตามสถานประกอบการธุรกิจรังนก ในห้างร้าน บริษัท หรือโรงงานทำความสะอาดรังนก คนงานตัดแต่งรังนก คนงานทำความสะอาดรังนก หรือพนักงานขายสินค้ารังนก ส่วนใหญ่จะเป็นผู้หญิง

เพศสภาพผ่านเรื่องเล่าของนักธุรกิจรังนกในตลาดโลกรังนกฮ่องกง

ในโลกของธุรกิจรังนกฮ่องกง แม้ฮ่องกงจะตกอยู่ภายใต้อาณานิคมของอังกฤษนานนับ 100 ปี ได้รับวัฒนธรรมในวิถีชีวิตประจำวันแบบคนตะวันตกจากอังกฤษผสมผสาน (acculturation) กับวิถีชีวิตทางวัฒนธรรมจีนดั้งเดิม ทำให้เกิดการดัดแปลงตนเอง (self-fashioning) กลืนกลายทางวัฒนธรรม (cultural assimilation) เป็นวัฒนธรรมเฉพาะของจีนฮ่องกง (Hong Kongers) ทำให้เกิดการประดิษฐ์สร้างนิยามตัวตน (self-defined) และวาทกรรมทางชาติพันธุ์ (discourse on ethnicity) จนเกิดอัตลักษณ์ทางชาติพันธุ์ (ethnic identities) เป็นจีนฮ่องกงดังกล่าว

แต่ภายใต้วาทกรรมของสังคมที่เพศชายเป็นใหญ่และนับญาติทางฝ่ายพ่อถือว่า งานผลิตผลิตภัณฑ์รังนก “เป็นงานที่ละเอียดอ่อน คนงานส่วนใหญ่เป็นผู้หญิง...” แม้ในบริษัทผลิตผลิตภัณฑ์รังนกพร้อมบริโภคจะเปิดให้ผู้หญิงเป็นผู้จัดการและเป็นผู้ช่วยผู้จัดการฝ่ายการตลาดของบริษัทได้ แต่ตามร้านขายรังนกจะพบเห็นผู้หญิงชาวจีนฮ่องกงเป็นพนักงานขายผลิตภัณฑ์รังนกและเป็นผู้ทำความสะอาดรังนกได้ทั่วไป

----------------------

เกษม จันทร์ดำ

นักวิจัยฝ่ายนโยบายชาติและความสัมพันธ์ข้ามชาติ สกว.