แพทย์-พยาบาลข้อจำกัดในการเปิดเสรีอาเซียน

หรือที่เรียกโดยย่อว่าอาเซียนซึ่งจัดตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 8 สิงหาคม พ.ศ. 2510นั้น ประกอบด้วยประเทศสมาชิก 10 ประเทศ คือไทย อินโดนีเซีย มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ สิงคโปร์ บรูไน ลาว พม่า กัมพูชา และเวียดนามโดยกำลังอยู่ระหว่างการพัฒนายกระดับความร่วมมือสู่การเป็นประชาคมอาเซียน (ASEAN Community : AC) ภายในปี พ.ศ. 2558 ประกอบด้วยประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน (ASEAN Economic Community : AEC) ประชาคมสังคมและวัฒนธรรมอาเซียน (ASEAN Social and Cultural Community : ASCC) และประชาคมความมั่นคงอาเซียน (ASEAN Security Community : ASC) ตามแถลงการณ์ผู้นำอาเซียน Bali Concord II เมื่อปี 2546 และวิสัยทัศน์อาเซียน 2020 (พ.ศ. 2563) ซึ่งประเทศไทยและประเทศสมาชิกอาเซียนอื่นๆ ทั้งหมดได้ร่วมกันกำหนดเป้าหมายที่จะก้าวสู่ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนในปีหน้านี้เพื่อเสริมสร้างความแข็งแกร่งทางเศรษฐกิจ และเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันในเวทีการค้าโลก

การผลิตบุคลากรในการให้บริการสุขภาพ เกี่ยวข้องกับการเปิดเสรีด้านการค้าบริการในกรอบความตกลงการค้าบริการของอาเซียน (ASEAN Framework Agreement in Trade and Services: AFAS) ซึ่งเป็นกรอบกติกาคร่าวๆ ในการขยายความร่วมมือด้านการค้าบริการบางสาขาที่ช่วยเพิ่มความสามารถในการแข่งขันของประเทศสมาชิก ลดอุปสรรคด้านการค้าบริการระหว่างประเทศสมาชิก และเปิดตลาดการค้าบริการระหว่างกลุ่มเศรษฐกิจให้มากขึ้น โดยครอบคลุม 4 รูปแบบของการค้าบริการ (Mode of supply) ตามแนวทางของความตกลงการค้าบริการ (GATS) ของ WTO ประกอบด้วย

รูปแบบที่ 1(การให้บริการข้ามพรมแดน) ซึ่งเป็นการให้บริการจากพรมแดนของประเทศผู้ให้บริการหรือประเทศแหล่งกำเนิดไปยังพรมแดนของประเทศผู้รับบริการ หรือประเทศที่เป็นลูกค้า โดยผู้ให้บริการยังคงอยู่ในประเทศแหล่งกำเนิดของตนรูปแบบที่ 2(การบริโภคบริการในต่างประเทศ) ซึ่งเป็นลักษณะของการที่ผู้บริโภคจากประเทศหนึ่งเดินทางเข้าไปรับบริการในพรมแดนของประเทศผู้ให้บริการ รูปแบบที่ 3(การจัดตั้งธุรกิจเพื่อให้บริการ) ซึ่งเป็นการที่ผู้ให้บริการประเภทนิติบุคคลเข้าไปลงทุนหรือร่วมลงทุนจัดตั้งธุรกิจ เพื่อให้บริการในประเทศผู้รับบริการ หรือประเทศที่เป็นลูกค้า การจัดตั้งธุรกิจอาจทำในรูปแบบต่างๆ เช่น การจัดตั้งบริษัท การจัดตั้งสาขา การจัดตั้งสำนักงานตัวแทน เป็นต้น และ รูปแบบที่ 4(การให้บริการโดยบุคคล) ซึ่งเป็นลักษณะของการที่ผู้ให้บริการประเภทบุคคลธรรมดาเดินทางเข้าไปให้บริการ ในประเทศผู้รับบริการ หรือประเทศที่เป็นลูกค้าลูกค้า

ตามแผนดำเนินการเพื่อนำไปสู่การเป็นประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน (AEC Blueprint) เป้าหมายสุดท้ายสำหรับการที่ประเทศสมาชิกอาเซียนทั้งหมดจะต้องดำเนินการคือ การให้บริการรูปแบบที่ 1 และรูปแบบที่ 2 มีการยกเลิกข้อจำกัดทั้งหมดอย่างไรก็ตาม หากมีเหตุผลจำเป็นที่จะต้องคงเงื่อนไขบางประการสำหรับสาขาบริการนั้นๆ ก็อาจกระทำได้สำหรับการให้บริการรูปแบบที่ 3 นั้น ประเทศสมาชิกต้องเปิดให้นักลงทุนอาเซียนเข้ามาจัดตั้งธุรกิจโดยถือหุ้นได้มากขึ้นจนถึงร้อยละ 70% ซึ่งจะเปิดอย่างเป็นขั้นๆ ซึ่งรวมถึงสาขาบริการสุขภาพซึ่งเป็นสาขาเร่งรัด นอกเหนือจากการยกเลิกข้อจำกัดการค้าบริการแบบข้ามพรมแดน และเงื่อนไขอื่นๆ ในการจัดตั้งธุรกิจ โดยเป้าหมายในการเปิดเสรีดังกล่าวจะยังคงมีความยืนหยุ่น (Flexibility) ตามที่สมาชิกตกลงกัน

ทั้งนี้ ประเทศสมาชิกได้จัดทำตารางข้อผูกพันแล้ว โดยประเทศสมาชิกอาเซียนได้ให้ความยืดหยุ่นกับการปฏิบัติตามเป้าหมายดังกล่าวและเป็นการเปิดตลาดไม่เกินกว่าที่กฎหมายภายในประเทศของแต่ละประเทศสมาชิกกำหนดไว้โครงการวิจัยเรื่อง “การพัฒนาและการผลิตบุคลากรในการให้บริการสุขภาพเพื่อรองรับการเปิดเสรีอาเซียนภาคการค้าบริการ” ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) พบว่า ถึงแม้ว่าประเทศสมาชิกอาเซียนจะได้แสดงข้อตกลงเพื่อลดอุปสรรคของการบริการด้านสุขภาพในรูปแบบการค้าบริการแบบที่ 1-3 คือ การให้ บริการข้ามพรมแดน การบริโภคบริการในต่างประเทศ และ การจัดตั้งธุรกิจเพื่อให้บริการแล้วนั้น แต่ การให้บริการในรูปแบบที่ 4 ซึ่งครอบคลุมการให้บริการโดยบุคคลธรรมดา คือ บุคลากรทางการแพทย์และพยาบาลนั้นยังไม่มีประเทศสมาชิกอาเซียนใดลงนามแสดงข้อผูกพัน หากเพียงแต่ได้ลงนามในข้อตกลงยอมรับร่วม (Mutual Recognition Arrangements : MRA) ด้านคุณสมบัติในบริการด้านวิชาชีพแพทย์ เมื่อปี พ.ศ. 2551 และพยาบาล เมื่อปี พ.ศ. 2549 เพื่ออำนวยความสะดวกต่อการเคลื่อนย้ายในอนาคต

ในปัจจุบัน แนวทางการแสดงข้อผูกพันการเปิดเสรีบริการวิชาชีพด้านการแพทย์และพยาบาล และการเปิดเสรีบริการด้านการศึกษาในระดับอุดมศึกษา ซึ่งเกี่ยวข้องกับการผลิตบุคลากรระดับวิชาชีพนั้น มีจำนวนประเทศที่แสดงข้อผูกพันใกล้เคียงกัน โดยในส่วนของการเปิดเสรีบริการวิชาชีพด้านการแพทย์และพยาบาลมี 7 ประเทศ และการเปิดเสรีบริการด้านการศึกษาในระดับอุดมศึกษามี 6 ประเทศ จากประเทศสมาชิกอาเซียนทั้งหมด 10 ประเทศ ในขณะที่บริการวิชาชีพด้านการแพทย์และพยาบาลมีทั้งประเทศสมาชิกที่เป็นประเทศกำลังพัฒนาและพัฒนาแล้วที่แสดงข้อผูกพันการเปิดเสรีบริการ การเปิดเสรีบริการด้านการศึกษาในระดับอุดมศึกษานั้นมีเพียงประเทศสมาชิกอาเซียนที่เป็นประเทศกำลังพัฒนาที่แสดงข้อผูกพันมี อย่างไรก็ตาม การแสดงข้อผูกพันการเปิดเสรีการค้าบริการทั้งสำหรับบริการวิชาชีพด้านการแพทย์และพยาบาลและบริการด้านการศึกษาในระดับอุดมศึกษานั้น พบในทิศทางเดียวกัน คือเน้นการเปิดเสรีในรูปแบบที่ 1 และรูปแบบที่ 2 มากกว่าสำหรับรูปแบบที่ 3 เห็นได้จากการที่หลายประเทศมีการระบุข้อจำกัดสำหรับรูปแบบที่ 3 ในขณะเดียวกันประเทศสมาชิกอาเซียนแทบจะไม่มีการเปิดเสรีในส่วนรูปแบบที่ 4

กล่าวโดยสรุปได้ว่า การกีดกันทางอาชีพแพทย์ และพยาบาลวิชาชีพ ภายในประเทศของสมาชิกอาเซียนยังคงมีอยู่ อาทิ การถูกจำกัดบทบาทหน้าที่ของแพทย์ต่างชาติ การต้องถือสัญชาติของประเทศปลายทาง และความยากในการสอบใบประกอบวิชาชีพ ซึ่งผู้ที่จะสอบได้นั้นจะต้องมีทั้งความรู้ความสามารถทางการแพทย์ และพยาบาลวิชาชีพ และความสามารถในการใช้ภาษาของประเทศนั้นๆ ได้ดี ซึ่งเหล่านี้ล้วนเป็นอุปสรรคต่อการเคลื่อนย้ายของแพทย์ และพยาบาลวิชาชีพในอาเซียน