แซลมอนสอนคน

ทั้งนี้ทั้งนั้น การคิดนอกกรอบเป็นแนวทางเลือกหนึ่งเพื่อสร้างสรรค์และพัฒนาผลงานชิ้นใหม่ๆ อยู่ตลอดเวลา เชื่อได้ว่า หากไม่เกิดแนวความคิดนอกกรอบแล้ว เทคโนโลยีและงานสร้างสรรค์ต่างๆ ในโลกก็คงจะไม่ก้าวหน้าอย่างที่เป็นอยู่เป็นแน่

แต่ในทางกลับกันแล้ว ดูเหมือนว่าการพัฒนามักจะมุ่งเน้นอยู่แค่ด้านใดด้านหนึ่งจนลืมหรือมองข้ามอีกด้านหนึ่งไปอย่างสิ้นเชิง กระแสสังคมมักให้ความสนใจกับการพัฒนาเทคโนโลยีหรือวิวัฒนาการด้านต่างๆ จนส่งผลทำให้การพัฒนาสังคมในปัจจุบันสวนทางกลับการพัฒนาเทคโนโลยีอย่างน่าเสียดาย ผู้คนจำนวนมากมักหันไปเน้นแนวคิดนอกกรอบควบคู่ไปกับการพัฒนาสิ่งรอบตัวหรือเทคโนโลยี แต่กลับลืมสิ่งที่สำคัญที่เป็นพื้นฐานของสิ่งต่างๆ นั่นคือการพัฒนาด้านสังคม

การประยุกต์ใช้แนวคิดนอกกรอบในพัฒนาสังคมคู่ไปกับการพัฒนาเทคโนโลยีจำเป็นต้องพึ่งพาหลักการของธรรมชาติเพื่อมาประยุกต์ใช้กับการพัฒนาสังคม หนึ่งในนั้นก็คือ หลักธรรมชาติของปลาแซลมอน ซึ่งมีวงจรชีวิตที่แปลกประหลาดไม่เหมือนกับปลาชนิดอื่นๆ กล่าวคือ ทุกๆ ปีในช่วงระหว่างเดือนกันยายนถึงเดือนพฤศจิกายน ปลาแซลมอนจะอพยพว่ายทวนกระแสน้ำจากมหาสมุทรไปยังแม่น้ำแหล่งกำเนิดและวางไข่แพร่พันธุ์ลูกหลานรุ่นต่อๆ ไป แม้ว่าจะมีเพียง 10 เปอร์เซ็นต์ที่มีชีวิตรอด แต่นั่นแสดงให้เห็นถึงความแข็งแรง แข็งแกร่ง ตั้งมั่นและไม่ย่อท้อต่ออุปสรรคใดๆ ที่ต้องเจอเพื่อรักษาความอยู่รอดของเผ่าพันธุ์

เปรียบเสมือนกับมนุษย์ที่ประยุกต์ใช้แนวคิดนอกกรอบ เป็นการแสดงให้เห็นถึงความเป็นตัวของตัวเอง ไม่ทำตามกระแส เป็นการคิดอย่างแตกต่าง ไม่เป็นไปตามแบบแผน สร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆ ให้เกิดขึ้นโดยไม่ต้องทำตามรูปแบบของใคร เป็นการคิดที่สร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆ ได้อย่างมากมาย ถ้าใครที่ต้องการพัฒนาชุมชน สังคมรวมถึงธุรกิจต่างๆ ก็ต้องรู้จักที่จะคิดในสิ่งที่แตกต่าง แปลกใหม่ โดยไม่ทำซ้ำในรูปแบบของที่มีมาแต่เดิม แต่ควรดึงนำรูปแบบที่สร้างสรรค์และแปลกใหม่ออกมาใช้ กล้าที่จะเปลี่ยนแปลงไปในสิ่งที่ดียิ่งขึ้นเพื่อความอยู่รอดและเพื่อผลกำไร (ต่อองค์กรหรือสังคม) ถึงแม้ว่า ในช่วงแรกอาจจะมีคนส่วนหนึ่ง (ซึ่งอาจจะเป็นคนส่วนใหญ่) ที่ไม่ยอมรับสิ่งแปลกใหม่ ถือเป็นปัญหาใหญ่ในสังคมไทยคือการปิดกั้นทางความคิด และไม่ยอมรับความคิดที่แปลกแยกหรือแตกต่างจากของเดิมๆ แต่ท้ายที่สุดแล้ว การคิดนอกกรอบนี้จะนำไปสู่การพัฒนาสิ่งใหม่ที่ดียิ่งกว่าเดิม

ในการจะริเริ่มโครงการใดๆ ก็ตามแต่ กระบวนการคิดนอกกรอบหรือหลักการว่ายทวนน้ำของปลาแซลมอนนับว่าเป็นปัจจัยเกื้อหนุนสำหรับในทุกๆ โครงการ เนื่องจากกระบวนการคิดเป็นกระบวนการเริ่มต้นของโครงการ เริ่มต้นดีมีชัยไปกว่าครึ่ง และถ้าโครงการใดมีแนวคิดที่ดี แปลกใหม่สร้างสรรค์และไม่ซ้ำใคร ก็จะเป็นจุดดึงดูดที่ผู้คนให้ความสนใจเป็นอย่างมาก แม้ว่าในช่วงแรกอาจจะไม่เป็นที่ยอมรับและไม่ประสบความสำเร็จเท่าไรนักก็ตาม แต่ต้องใช้ความอดทน ยืนหยัด เข้มแข็งและไม่ย่อท้อต่ออุปสรรค จึงจะช่วยทำให้โครงการแนวคิดนอกกรอบประสบกับความสำเร็จได้อย่างไม่ยาก

น่าแปลกใจที่ปลาแซลมอนอาศัยอยู่ใน “บ้านเกิด” ในช่วงระยะเวลาเพียงสั้นๆ แต่ทำไมพวกมันถึงกลับต้องว่ายทวนน้ำ (ด้วยความยากลำบาก) ไปวางไข่ยังถิ่นกำเนิดเดิมของตนเพื่อแพร่พันธุ์ลูกปลาที่เกิดมาใหม่ให้มีพื้นที่หากินได้กว้างไกลอีกวิธีหนึ่ง ประเด็นนี้สำคัญกับคนไทยในปัจจุบันเป็นอย่างยิ่ง โดยเฉพาะในเรื่องการสำนึกรักบ้านเกิด ปัจจุบันคนไทยมีปัญญาด้านการย้ายถิ่นติดอันดับต้นๆ เรื่องของปลาแซลมอนน่าจะเป็นการปลูกฝังจิตสำนึกรักบ้านเกิด กลับคืนสู่บ้านเกิดเพื่อพัฒนาท้องถิ่นให้โดดเด่น ไม่ซ้ำใคร เพื่อรุ่นลูกรุ่นหลานให้สามารถประกอบอาชีพและดำรงอยู่ได้อย่างยั่งยืน

ตัวอย่างความสำเร็จหนึ่งของการประยุกต์แนวคิดนอกกรอบกับการพัฒนาสังคมก็คือกรณีของโมคุโมคุฟาร์ม ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งของประเทศญี่ปุ่นซึ่งเป็นที่รู้จักไปทั่วโลก โครงการพัฒนาโมกุโมกุฟาร์มนี้ริเริ่มโดยสัตวแพทย์ที่มีความตั้งใจจะพัฒนาท้องถิ่นของตัวเองและหันมาเปิดฟาร์มโดยใช้แนวคิดนอกกรอบ ซึ่งในฟาร์มจะเป็นแนวคิดใหม่ทั้งหมด ยังไม่มีใครทำมาก่อน โดยทุกๆ เช้า ฟาร์มแห่งนี้จะเปิดโอกาสให้คนในชุมชนเดียวกันนำสินค้ามาจำหน่ายและตั้งราคาสินค้าด้วยตัวเอง และมีการแปรรูปผลิตภัณฑ์ต่างๆ ให้น่าสนใจยิ่งขึ้น เน้นความสดและการทำแพ็กเกจน่ารักน่าซื้อ และยังให้ผู้คนเข้ามาสัมผัสการทำไส้กรอกด้วยตนเอง

ทั้งนี้ ในช่วงแรกๆ โครงการนี้ยังไม่ประสบความสำเร็จ สินค้าขายได้ไม่ดีจนสัตวแพทย์โดนชาวบ้านที่เข้าร่วมโครงการวิพากษ์วิจารณ์ด่าทอ สินค้าขายไม่ออก แต่สัตวแพทย์คนนี้ก็ไม่ย่อท้อแต่อย่างใด ทั้งๆ ที่ไม่มีความรู้เรื่องการตลาดแม้แต่น้อย นอกเหนือจากความตั้งใจและมุ่งมั่นที่จะทำในที่สุดโครงการโมคุโมคุฟาร์มก็ประสบความสำเร็จความสำเร็จมีคนจำนวนมากสนใจในความแปลกใหม่ บางคนถึงกับลงทุนขับรถเป็นระยะทางร่วมพันกิโลเมตรเพื่อมาเยี่ยมมาเห็นฟาร์มแห่งนี้ และยังช่วยพัฒนาชุมชนโดยรอบได้เป็นอย่างดี กลายเป็นโมเดลสำหรับการพัฒนาชุมชนอื่นๆ ทั้งในประเทศญี่ปุ่นและประ เทศไทย

แท้จริงแล้วการว่ายทวนน้ำของปลาแซลมอนซึ่งเปรียบได้กับชีวิตของคนเราที่ต้องดิ้นรนต่อสู้กับอุปสรรคต่างๆ เพื่อไปสู่ความสำเร็จ ถ้าปล่อยตนไปตามยถากรรมก็ไม่ต่างอะไรกับมนุษย์ที่มีเพียงร่างแต่ไร้ซึ่งจิตวิญญาณ

ชีวิตไม่ใช่รูปถ่าย ทำไมจึงต้องอยู่ในกรอบ?