ยั่งยืนกว่าถ้าไม่กดดันให้จำใจเลือก

ในขณะที่ตัวเราเองยังกังขาว่าทำไมต้องเลือกข้างไหน การจำใจเลือกนั้นจะมีผลที่ไม่ยั่งยืน วันนี้ว่าคนนั้นดี วันหน้าคนนั้นกลับกลายเป็นคนแย่ในสายตาของเราไปได้อย่างง่ายดาย คนดีกลายเป็นเลว คนเลวกลายเป็นคนดีได้เพราะมีอะไรสักอย่างหนึ่งมากดดันหรือเกลี้ยกล่อมให้ต้องเลือกข้างนี่แหละแม้ว่าเราจะเพิ่มทางเลือกให้มากขึ้นกว่าเดิม จากที่เคยเสนอทางเลือกให้แค่สองทาง ถ้าไม่เอาทางนี้ ก็ต้องไปทางนั้น จะยืนอยู่เฉยๆ ไม่ได้ เราเพิ่มให้เป็นสิบทางเลือก เราก็ยังพบเหมือนเดิมว่าการเลือกในครั้งนั้นจะไม่มีผลต่อเนื่องยาวนาน ลองวางของเล่นแค่สองชิ้นแล้วบังคับให้เด็กเลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง ถ้าไม่เลือกจะไม่ได้ขนมกิน เด็กจะเล่นกับของเล่นที่เลือกมานั้นไม่นาน เบื่อเร็วมากกว่าที่คาดไว้เยอะ เด็กจำใจเลือกเพื่อแลกกับการได้ขนมมากิน

การกดดัน ชักชวน หรือเกลี้ยกล่อมให้ใครต้องเลือกทำงานอะไรสักอย่างหนึ่ง ไม่ว่าจะมีแค่สองทางเลือกหรือมีทางเลือกอื่นเพิ่มขึ้นมามากน้อยแค่ไหน งานนั้นจะไม่จีรังยั่งยืน ที่น่าแปลกใจก็คือทั้งๆ ที่มีการสอนเรื่องนี้ในหลักสูตรด้านการบริหารมานานหลายสิบปีมาแล้ว การเคี่ยวเข็ญหรือเกลี้ยกล่อมให้เลือกก็ยังมีให้พบเห็นได้เป็นประจำทั้งในครอบครัว ในโรงเรียน ในที่ทำงาน หรือแม้แต่ในบางบ้านเมือง เคี่ยวเข็ญจนต้องเลือก แต่ไม่ได้สนใจว่าเลือกแล้วยั่งยืนแค่ไหน ถ้าไม่ทำงานนี้ ก็ต้องไปทำงานโน่น จะได้งานแบบเกียร์สี่ในตอนแรก แต่สักพักหนึ่งก็จะกลายเป็นงานเกียร์หนึ่ง หรืองานเกียร์ถอยหลังไปเลย จนผู้บริหารต้องสรรหาวิธีการใหม่ๆ มากดดันให้ทำงานนั้นเพิ่มขึ้นมาอีก มีตัวบ่งชี้ความสำเร็จเพิ่มขึ้นมาอีกหลายตัว มีกลไกการลงโทษคนที่ทำงานไม่เสร็จตามมาอีกมากมาย จนกลายเป็นงานจำใจทำ ไม่ใช่ทำงานด้วยความผูกพัน ไม่ใช่ทำเพราะใจอยากทำ

หนทางง่ายๆ ที่ดูเหมือนจะขัดกับสามัญสำนึกในด้านการทำงานให้ประสบความสำเร็จ คือแทนที่จะมีทางเลือกแค่ทางใดทางหนึ่ง ให้เพิ่มทางเลือกเพิ่มขึ้นอีกทางหนึ่งคือไม่ต้องเลือก งานวิจัยของมหาวิทยาลัยชั้นนำของโลกแห่งหนึ่งบอกว่าทางเลือกที่เพิ่มขึ้นคือไม่ต้องเลือกนี้ ทำให้คนส่วนใหญ่ยังตัดสินใจที่จะเลือกอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ดี แต่ช่วงเวลาครุ่นคิดว่าจะเลือกทางไหนจะยาวกว่าการกดดันหรือชักชวนให้เลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งการเลือกครั้งนี้จะมีผลต่อเนื่องยาวนานกว่า ให้เด็กตัดสินใจเองว่าจะเล่นของเล่นชิ้นใด หรือจะไม่เล่นแล้วไปกินขนมแทนก็ได้ เด็กจะยังคงเลือกของเล่นอยู่ดี แต่จะหยิบของเล่นนั้นติดตัวไปกินขนมด้วย และจะเล่นของเล่นชิ้นนั้นนานกว่า ซึ่งอธิบายได้ว่าเด็กยังพอใจที่จะเล่นของเล่นชิ้นนั้นนานกว่าที่เล่นเมื่อถูกบังคับให้เลือก เพราะเด็กคิดว่าเลือกของเล่นที่ตัวเองชอบ แต่ถ้าถูกบังคับหรือเชิญชวนให้เลือก เด็กจะคิดว่าสภาพแวดล้อมที่เป็นคุณหรือเป็นโทษนั้น กำหนดให้เขาต้องเลือก เขาเลือกไม่ใช่เพราะว่าเขาชอบของเล่นนั้น หรือกล่าวอีกอย่างหนึ่งว่าเขาไม่ชอบแต่ถูกสภาพแวดล้อมบังคับหรือชักจูงให้เขาเลือก

ความรู้เรื่องนี้ใช้ประโยชน์ได้ทั้งในบ้านและในที่ทำงาน คุณพ่อคุณแม่ที่เอาแต่กำหนดทางเลือกให้คุณลูกต้องเลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง ต้องตระหนักว่าทางเลือกที่คุณลูกเลือกเพื่อให้พ้นจากสภาพถูกกดดันหรือเกลี้ยกล่อมจากคุณพ่อคุณแม่ อาจไม่ใช่ทางเลือกที่เขาชอบจริง แต่เขาเลือกเพื่อให้พ้นไปสภาพกดดันนั้นต่างหาก ที่พ่อแม่เข้าใจกับที่ลูกคิดไปกันคนละทาง ในที่ทำงานผู้บริหารที่ชอบกดดันให้พนักงานทำตามวิธีที่ตนเองอยู่เป็นประจำนั้น จะสร้างให้เกิดสภาพแวดล้อมที่จะนำไปกระตุ้นให้พนักงานคิดสรุปว่าตนเองไม่ชอบทำงานตามวิธีนั้น แต่ทำเพราะถูกบังคับ

ถ้าเพียงแค่กำหนดเป้าหมายของงานให้พนักงานแล้วเสนอว่ามีวิธีทำงานให้บรรลุเป้าหมายให้เลือกสองสามวิธี หรือจะหาวิธีทำงานตามแบบของตนเองด้วยก็ได้ สั่งงานโดยกำหนดเป้าหมาย เสนอทางเลือกวิธีการให้ แต่ให้ทางเลือกที่จะคิดวิธีของตนเองได้ด้วย ถ้าพนักงานเลือกทำตามวิธีที่ผู้บริหารเสนอมา เขาจะสรุปความคิดของตัวเขาว่า เขาเลือกตามความพึงพอใจของเขา เพราะสภาพแวดล้อมไม่ได้มีการกดดันใดๆ กับการเลือกนั้น ถ้าอยากแน่ใจว่าผู้คนเลือกอะไรสักอย่างด้วยความชอบ ด้วยความเห็นดีเห็นงามกับสิ่งที่ได้เลือกมานั้นจริงๆ เราต้องไม่ทำให้สภาพแวดล้อมรอบตัวของคนนั้นไปกระตุ้นความคิดที่เกี่ยวกับการกดดันหรือเกลี้ยกล่อมอย่างเด็ดขาด เพราะคนนั้นจะสรุปความคิดว่าพฤติกรรมที่ตนเองได้กระทำเป็นไปตามอิทธิพลของสภาพแวดล้อม ฉันเพิ่งคิดได้ว่าฉันเลือกเพราะอะไรหลังจากที่ฉันได้เลือกอะไรสักอย่างไปแล้ว คิดได้หลังจากเลือก ซึ่งไม่ใช่เลือกเพราะชอบสิ่งนั้น

ตั้งรางวัลมากเกินไป หรือกำหนดบทลงโทษแรงเกินไปจะได้งานแบบทำตามสั่ง ถ้าจัดสภาพแวดล้อมให้ทำงานได้โดยไม่มีอุปสรรค ให้สิทธิในการเลือกหนทางที่จะทำงานนั้นให้สำเร็จตามเป้าหมาย จะวิธีของเราของเขาไม่ว่ากัน เราจะได้งานที่ทำด้วยความผูกพัน ซึ่งผลงานดีกว่าทำตามสั่งเยอะ หากเชื่อในการงานที่มีความยั่งยืนวันนี้ไม่ใช่วันที่จะไปเที่ยวกดดัน เกลี้ยกล่อม หรือชักชวนให้ผู้คนเลือกทางใดทางหนึ่งที่ใครสักคนหนึ่งเสนอมา วันนี้ต้องเป็นวันที่ไม่เลือกก็ได้