ป้องกันเชื้อโรคจากสัตว์สู่คนได้ตั้งแต่ต้นทาง !!

ซึ่งชี้ว่ามีความเสี่ยงที่จะเกิดได้ง่ายขึ้นในสังคมยุคปัจจุบัน เพราะมีปัจจัยที่เอื้ออำนวย อาทิ อากาศเปลี่ยนแปลงผิดธรรมชาติ และการเดินทางของประชากรโลกในยุคโลกาภิวัตน์ ตลอดจนการทำฟาร์มเลี้ยงสัตว์เพื่อสนองการบริโภคที่เพิ่มขึ้น โดยยกตัวอย่างโรคหลายชนิดที่นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่า น่าจะมีจุดเริ่มต้นจากสัตว์ เช่น ไวรัส HIV ที่เริ่มจากลิง หรือเชื้อไข้หวัดนกที่มีต้นตอจากสัตว์ปีก โดยเฉพาะ เป็ด-ไก่ ซึ่งเป็นอาหารมนุษย์

อย่างไรก็ตาม ใช่ว่าการติดต่อจากสัตว์สู่คนจะป้องกันไม่ได้ และวิธีที่ดีที่สุดก็คือต้องป้องกันตั้งแต่ต้นทาง ดังเช่นที่ประเทศไทยดำเนินการป้องกันไข้หวัดนกด้วยระบบ “คอมพาร์ทเมนต์” ที่ประสบความสำเร็จอย่างสูง สามารถป้องกันไม่ให้สัตว์ปีกเกิดโรคดังกล่าวได้อย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งเท่ากับเป็นการตัดหนทางแพร่เชื้อจากสัตว์สู่คนได้ทันที

คอมพาร์ทเมนต์ ป้องกันเชื้อโรคจากสัตว์สู่คนได้อย่างไร?

น.สพ.พยุงศักดิ์ สมยานนทนากุล รองกรรมการผู้จัดการ ด้านบริการวิชาการของซีพีเอฟ อธิบายว่า “ระบบคอมพาร์ทเมนต์สัตว์ปีกปลอดโรคไข้หวัดนก ในแนวคิดของ OIE คือความปลอดภัยทางชีวภาพที่ลดโอกาสและความเสี่ยงที่เกิดจากคนสู่สัตว์ โดยมีสัตว์เป็นศูนย์กลาง ทั้งนี้ หลักการคอมพาร์ทเมนต์ จะช่วยวิเคราะห์ว่าความเสี่ยงหรือปัจจัยการเกิดโรคของสัตว์คืออะไร เพื่อหาทางเพื่อหาทางป้องกันและจัดการกับปัจจัยความเสี่ยงนั้น โดยไม่มีการกำกับว่าจะต้องนำคอมพิวเตอร์หรือเทคโนโลยีเข้าไปใช้ แต่หากการวิเคราะห์ความเสี่ยงแล้วพบว่า ถ้าใช้คอมพิวเตอร์หรือเทคโนโลยีเข้าไปช่วย จะทำให้ความเสี่ยงของการปนเปื้อนเชื้อโรคจากคนไปยังสัตว์ลดลง อันนี้ก็ถือเป็นแนวทางบริหารจัดการที่เกิดจากหลักการคอมพาร์ทเมนต์”

สำหรับอุตสาหกรรมอาหารแปรรูปครบวงจรที่สามารถควบคุมและตรวจสอบย้อนกลับได้ตลอดกระบวนการ จะประกอบด้วย คอมพาร์ทเมนต์สำหรับโรงงานผลิตอาหารสัตว์ คอมพาร์ทเมนต์สำหรับฟาร์มสัตว์ปีกพันธุ์ คอมพาร์ทเมนต์สำหรับโรงฟักไข่สัตว์ปีก คอมพาร์ทเมนต์สำหรับฟาร์มสัตว์ปีกเนื้อ และคอมพาร์ทเมนต์สำหรับโรงงานแปรรูปสัตว์ปีก เรียกว่าใช้ระบบนี้ในทุกๆ ขั้นตอนกว่าจะออกมาเป็นเนื้อไก่เพื่อการบริโภคเลยทีเดียว

และจะมีองค์ประกอบสำคัญด้านการจัดการใน 4 หมวดหลัก ได้แก่ 1) มาตรฐานการจัดการความปลอดภัยทางชีวภาพสำหรับสถานประกอบการ ตามหลักการวิเคราะห์อันตรายและจุดวิกฤติที่ต้องควบคุม หรือ HACCP สำหรับโรคไข้หวัดนก 2) การเฝ้าระวังโรคไข้หวัดนกในฟาร์มและพื้นที่กันชนรัศมี 1 กิโลเมตรรอบฟาร์ม ตามข้อกำหนดของกรมปศุสัตว์ 3) การควบคุมโรคไข้หวัดนกในฟาร์มและพื้นที่กันชนรัศมี 1 กิโลเมตรรอบฟาร์ม ตามข้อกำหนดของกรมปศุสัตว์ และ 4)การตรวจสอบย้อนกลับ ทำให้สามารถติดตามข้อมูลการผลิตได้ตลอดห่วงโซ่อาหารเริ่มจากโรงงานอาหารสัตว์ถึงโรงงานอาหารแปรรูป ซึ่งองค์ประกอบทั้ง 4 หมวดนี้ จะถูกนำมาปฏิบัติอย่างจริงจังในทุกจุด นับตั้งแต่ ...

จุดที่ 1 : โรงงานอาหารสัตว์ ที่ทำการคัดสรรวัตถุดิบอย่างดี ผ่านกระบวนการผลิตด้วยความร้อนในระบบปิด ก่อนจะขนส่งด้วยรถขนส่งอาหารสัตว์ที่ออกแบบเฉพาะ โดยรถทุกคันต้องผ่านการฆ่าเชื้อก่อนเข้ารับอาหารสัตว์ มั่นใจได้ว่าอาหารสัตว์ของซีพีเอฟนั้น มีความสะอาด ถูกสุขลักษณะ และปราศจากเชื้อก่อโรค ขณะที่โรงฟักไข่สัตว์ปีก จะใช้ระบบการผลิตตามหลักการอาหารปลอดภัย เช่นเดียวกับโรงงานอาหารแปรรูปโดยระบบขนส่งไข่ฟักและลูกสัตว์ปีกแรกเกิด เป็นรถขนส่งเฉพาะในระบบปิดปรับอากาศ ซึ่งการขนส่งต้องได้รับอนุมัติการเคลื่อนย้ายจากกรมปศุสัตว์ จึงมั่นใจได้ว่าไข่ฟักและลูกสัตว์ปีกแรกเกิดปลอดจากโรค

จุดที่ 2 : ฟาร์มสัตว์ปีกพันธุ์และสัตว์ปีกเนื้อ จะแยกพื้นที่เลี้ยงสัตว์ปีกออกจากพื้นที่อยู่อาศัยของพนักงานฟาร์มอย่างชัดเจน มีโครงสร้างโรงเรือนเลี้ยงสัตว์ปีกแบบโรงเรือนปิดระบบปรับอากาศด้วยการระเหยของน้ำที่มีระบบคอมพิวเตอร์ควบคุมการเลี้ยงสัตว์ปีกจากภายนอก โดยผู้เลี้ยงไม่ต้องเข้าไปภายในโรงเรือน การที่พนักงานใช้วิธีเลี้ยงสัตว์ปีกด้วยคอมพิวเตอร์ ไม่จำเป็นต้องเข้าไปสัมผัสไก่ที่โรงเรือน ก็ถือเป็นอีกจุดสำคัญที่ลดการปนเปื้อนเชื้อจากสัตว์สู่คนได้ และหากจำเป็นต้องเข้าปฏิบัติงานภายในโรงเรือน ผู้ปฏิบัติงานต้องทำความสะอาด ฆ่าเชื้อมือและรองเท้า ก่อนสัมผัสสัตว์ปีก ส่วนอุปกรณ์ และยานพาหนะทุกประเภท ต้องผ่านน้ำยาฆ่าเชื้อก่อนเข้าเขตฟาร์ม และก่อนเข้าพื้นที่เลี้ยง ที่สำคัญคือ มีโปรแกรมการควบคุมและกำจัดสัตว์พาหะ เพื่อป้องกันไม่ให้โรคเข้าไปปนเปื้อนสัตว์ปีกภายในโรงเรือนได้ ตลอดจน มีโปรแกรมการเฝ้าระวังโรค ทั้งที่ฟาร์ม และพื้นที่กันชนรัศมี 1 กิโลเมตรรอบฟาร์ม ตามข้อกำหนดของกรมปศุสัตว์ อีกทั้งมีมาตรการตรวจสอบก่อนการจับไก่เนื้อหรือเป็ดเนื้อส่งมอบโรงงาน เพื่อให้มั่นใจว่าสัตว์ปีกปราศจากเชื้อก่อโรคและปลอดจากสารตกค้างที่เป็นอันตราย รวมทั้งเพื่อการขออนุมัติจับและเคลื่อนย้ายสัตว์ปีกสู่โรงงานแปรรูปจากกรมปศุสัตว์

จุดที่ 3 : โรงงานแปรรูปสัตว์ปีก ถือเป็นจุดสุดท้ายก่อนจะได้เป็นผลิตภัณฑ์ไก่ส่งถึงมือผู้บริโภค โดยไก่เนื้อที่ถูกเลี้ยงจากฟาร์มในระบบคอมพาร์ทเม็นต์เท่านั้นที่จะถูกส่งเข้าโรงงานแปรรูปที่มีมาตรฐานการจัดการความปลอดภัยทางชีวภาพ ตามหลักการวิเคราะห์อันตรายและจุดวิกฤติที่ต้องควบคุมสำหรับโรคไข้หวัดนก

ทั้งหมดนี้ เป็นตัวอย่างการป้องกันการระบาดของโรคจากสัตว์สู่คนที่เห็นผลเป็นรูปธรรมแล้ว ... ซึ่งเป็นส่วนของฟาร์มเลี้ยงสัตว์ที่มนุษย์สามารถบริหารจัดการและควบคุมได้ ส่วนปัจจัยอื่นอย่างอากาศเปลี่ยนแปลงผิดธรรมชาติ และการเดินทางของประชากรโลกนั้น คงยากที่จะควบคุม ....ดังนั้น คำเตือนของ FAO แม้เป็นสิ่งที่ต้องตระหนัก แต่คงไม่ต้องถึงกับตระหนก เพราะบางปัจจัยสามารถบริหารจัดการและป้องกันได้จริงๆ