บทอำลา ภารตะ

มัคคุเทศก์หันมาส่งยิ้มแล้วบอกว่า ชาวอินเดียกำลังใช้สิทธิภายใต้ระบอบประชาธิปไตย

สิทธิแบบนี้ มีให้เห็นทุกที่ในอินเดีย รวมทั้งสิทธิของสัตว์สี่เท้าสารพัด ตามถนนในเมือง เฉพาะวัว ถ้าเดินเที่ยวเตร่เองยังได้สิทธิพิเศษ ผู้ใช้รถใช้ถนนต้องหยุดและให้ทางก่อนเสมอ

อินเดียช่วยทำให้คนมาอยู่มีความอดทนมากขึ้น ถนนหนทางร้อยกิโลเมตรที่เคยใช้เวลาเดินทางไม่เกินชั่วโมงในประเทศพัฒนาแล้ว ถ้าอยู่อินเดียควรทำใจและประมาณเวลาไว้ว่าจะได้สนุกกับการดูชีวิตจริงข้างทางอย่างเพลิดเพลินใจอย่างน้อย 3 ชั่วโมง

แต่เมื่อออกจากสนามบินนานาชาติราชีพ คานธี ที่เมืองไฮเดอราบัด ซึ่งเป็นเมืองไฮเทคชั้นนำของอินเดีย ก็ต้องประทับใจกับซูเปอร์ไฮเวย์ทันสมัยข้างละ 4 เลน ซึ่งทางด่วนแบบนี้กำลังขยายเพิ่มไปเชื่อมภาคส่วนสำคัญทางเศรษฐกิจประเทศ เช่น นิวเดลี-มุมไบ และ มุมไบ-บังคาลอร์-เจนไน

ความก้าวหน้าทางอุตสาหกรรมไอที ยืนยันถึงศักยภาพที่เอกชนอินเดียสามารถทำได้หากได้รับโอกาส เช่นเดียวกับชาวอินเดียจำนวนมากที่ประสบผลสำเร็จในตำแหน่งผู้บริหารของบริษัทชั้นนำนอกอินเดีย เช่น เป๊ปซี่-โคล่า หรือ ดอยช์แบงก์ ที่ขึ้นมาถึงระดับสูงสุดด้วยฝีมือ ไม่มีเส้นสาย

อินเดียมีความแตกต่างภายในแทบทุกเรื่อง ตั้งแต่อากาศร้อนหนาวแบบสุดโต่ง ความหรูหราของโรงแรมที่เคยเป็นวังมหาราชาไปจนถึงสภาพบ้านที่อาจยังไม่ได้เปลี่ยนไปจากสมัยพุทธกาล รถลากด้วยอูฐไปจนถึงจรวดส่งดาวเทียมหรือติดหัวรบนิวเคลียร์

อินเดียมักถูกเปรียบเทียบว่าพัฒนาช้ากว่าจีนมาก แต่คนอินเดียภูมิใจและหวงแหนประชาธิปไตย ช้าอย่างไรก็ไม่เป็นไร ตราบใดที่ยังมีสิทธิเสรีภาพ เช่น ที่จะต่อสู้เป็นสิบๆ ปีเพื่อไม่ต้องย้ายบ้านของตนออกจากพื้นที่ที่รัฐบาลต้องการตัดทางหลวงหรือถูกบังคับให้ขายที่นาเพื่อให้เอกชนตั้งโรงงาน

จึงไม่น่าแปลกใจที่โครงการสร้างสนามบิน เขื่อน ทางด่วน รถใต้ดินหรือการขออนุญาตทำเหมืองแร่ สร้างโรงงานถลุงเหล็กในอินเดียจนถึงการขออนุมัติแบบก่อสร้างสถานทูต วัด ฯลฯ ภายใต้กรอบประชาธิปไตยและระบบราชการอินเดียจึงเต็มไปด้วยขั้นตอนมากมาย การทำงานของเอกชนไทยและสถานทูตในอินเดียจึงไม่ง่าย ต้องอดทน เข้าใจและกัดไม่ปล่อย ในที่สุดก็จะสำเร็จ ในภาพยนตร์ที่หยอกล้ออินเดียเรื่องหนึ่งกล่าวว่า หากยังไม่สำเร็จ ก็แสดงว่า ยังไม่ถึงที่สุด นั่นเอง

การมองอินเดีย หากมองจากมุมมองของคนที่เคยอยู่ญี่ปุ่นหรือประเทศพัฒนาแล้ว ย่อมมีข้อสรุปได้รวดเร็วในเรื่องความเป็นระเบียบวินัย มาตรฐานความสะอาดของสังคม มารยาท การตรงต่อเวลา ตรรกะความคิดของผู้คนในชาติ แต่คนที่ให้โอกาสอินเดียมากพอ ก็จะเห็นอินเดียที่ลึกซึ้งและเป็นธรรมขึ้น

อินเดียแท้จริงแล้ว มีอารยธรรมเก่าแก่ที่สุดประเทศหนึ่ง เป็นผู้คิดเลขศูนย์ในคณิตศาสตร์ อายุรเวช ดาราศาสตร์ หมากรุก โยคะ ศาสนาฮินดู พุทธ เชน และซิกข์ แม้แต่กีฬาขี่ม้าโปโลก็บังเกิดในอินเดียทั้งสิ้น

จากอารยธรรม ประวัติศาสตร์ ความกว้างใหญ่ของประเทศและความแตกต่างอย่างมากในแทบทุกเรื่องภายในอินเดีย ทำให้อินเดียเป็นที่น่าฉงนและมีเสน่ห์ในตัว

จากขนาดเศรษฐกิจที่ใหญ่และเติบโตได้อีกมาก ผลประโยชน์ของไทยในอินเดียจึงมีมากมาย เพราะอินเดียมีคนหลายร้อยล้านที่ต้องการสินค้าอุปโภค บริโภค สถานที่ท่องเที่ยว ที่จัดงานแต่งงานที่ไทยทำได้ดีถูกใจอินเดีย บริษัทไทยชั้นนำที่เข้าไปลงทุนแล้ว ก็มีแต่คิดขยายกิจการเพิ่ม เพราะรู้จักมองอินเดียแล้ววางแผนล่วงหน้าเป็นหลายๆ ปี

น่าดีใจว่า แม้อินเดียจะมีความเป็นอยู่ที่ลำบากกว่าไทยมาก แต่คนหนุ่มสาวซึ่งมีความรู้ความสามารถจากกระทรวงการต่างประเทศก็ยังคงอาสาไปทำงานที่สถานทูต ที่กรุงนิวเดลี อยู่ไม่ขาด เพราะเขายังมีไฟ ไม่ยึดติดกับค่านิยมเก่าๆ ในสังคมไทย ไม่หวั่นไหวกับความลำบาก กลับสนุกกับเสน่ห์ของอินเดีย และงานที่ทำแล้วเห็นประโยชน์จับต้องได้

พระสงฆ์ไทยในอินเดียอยู่ลำบากกว่าพระสงฆ์ไทยในเมืองฝรั่งมากมายโดยเฉพาะในฤดูร้อน แต่วัดไทยในอินเดีย โดยเฉพาะของพระธรรมทูตกลับมีพระสงฆ์ที่พร้อมจะอุทิศตนถวายเป็นพุทธบูชาแบบไม่ขาดสาย วัดมีความสวยงาม เป็นระเบียบร่มเย็นและมีกิจกรรมจากวิสัยทัศน์ที่กว้างไกล

ในสองปีข้างหน้า ไทยจะมีอาคารที่ทำการสถานทูตหลังใหม่ และบ้านพักเอกอัครราชทูตที่ผ่านการซ่อมแซมครั้งใหญ่ ที่จะน่าทำงานมากกว่าสภาพที่เคยเป็นมา ประเทศไทยจะมีหน้าตาไม่ด้อยกว่าตัวแทนชาติพัฒนาแล้วในละแวกถนนวิทยุของกรุงนิวเดลี เป็นการปักธงไทยในประเทศสำคัญชั้นแนวหน้าของโลกในวันพรุ่งนี้ ไว้ล่วงหน้า

เมื่อสถานที่พร้อมแล้ว ผู้กำหนดนโยบายของทางราชการต้องไม่อยู่แค่การพูดว่า อินเดีย “สำคัญ” แต่ต้องเอาจริงในการคิดล่วงหน้าแบบเอกชน ด้วยการสนับสนุนคนที่จะส่งไปค้นพบความ “สำคัญ” ของอินเดียอย่างจริงจัง และนอกกรอบความคิดแบบราชการที่เป็นอยู่

ทั้งนี้ เพราะเอกชนและคนไทยหากจะหวังพึ่งความช่วยเหลือจากสถานทูตแล้ว เขาก็คงหวังจากสถานทูตที่ตั้งในประเทศที่เขายังไม่คุ้นเคยดีพอ อยู่กินและหาคนพร้อมจะไปทำงานได้ยากกว่าประเทศที่มีความสบาย มีกฎระเบียบชัดเจนไม่ลักลั่น เช่น ในยุโรปและอเมริกาที่เขาคุ้นเคยอยู่แล้ว

รัฐบาลจึงควรสนับสนุนคนของตนที่ไปทำงานในประเทศลำบากแต่สำคัญกับผลประโยชน์ไทย เช่น อินเดีย หรือ แอฟริกา ด้วยค่าตอบแทนและแรงจูงใจที่มากพอที่จะทำให้ข้าราชการที่มีความสามารถพร้อมไปทุกเมื่อ ควรเพิ่มงบประมาณสถานทูตที่นอกเหนือจากงบประจำให้มากพอ เพื่อไปใช้ในกิจกรรม โครงการที่มุ่งขยายประโยชน์ ผู้ส่งออก นักลงทุน การท่องเที่ยวไทย ตลอดจนคนไทยที่ไปประกอบอาชีพในอินเดียที่เต็มไปด้วยโอกาสและอุปสรรค

และท้ายที่สุดควรปรับฐานเงินเดือนลูกจ้างท้องถิ่นของสถานทูต สถานกงสุลแบบก้าวกระโดดล่วงหน้าให้แซงหรือทันภาคเอกชน เพื่อรักษาคนทำงานดี มีความสามารถให้อยู่กับสถานทูตนานๆ ไม่ใช่คอยปรับค่าจ้างทีละน้อยแบบไล่ตามหลังคนอื่นไม่ทันเช่นที่เป็นอยู่

อินเดียเหมือนหนังสือเล่มใหญ่ ปกไม่เนี้ยบ หากเปิดใจและลงมืออ่าน ก็จะเห็นคุณค่า ความลึกซึ้งและสัจธรรม ไม่ยาก

การเป็นทูตในอินเดีย มีชีวิตที่อภิสิทธิ์ สะดวก สบาย และได้รับเกียรติกว่าคนอื่น การค้นพบเสน่ห์และคุณค่าของอินเดีย จึงนับเป็นประสบการณ์ที่ล้ำค่าอีกฉากหนึ่งของชีวิต