กระแสโลกาภิวัตน์อันนำมาซึ่งการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วในทุกมิติ เริ่มเปลี่ยนสภาพการเมืองโลกจากขั้วอำนาจเดี่ยวที่สหรัฐฯ เป็นมหาอำนาจหนึ่งเดียว
เป็นแบบหลายขั้วอำนาจ ที่ประเทศที่มีขีดความสามารถในการแข่งขันสูง เช่นจีนและอินเดีย สามารถแข่งขันกับสหรัฐฯ ทั้งในระดับภูมิภาคและระดับโลกได้ ขณะที่บทบาทของตัวแปรอื่นทั้งที่เป็นรัฐและที่มิใช่รัฐ ไม่ว่าจะเป็นประเทศเศรษฐกิจเกิดใหม่ บรรษัทข้ามชาติ เครือข่ายผู้กระทำผิดข้ามพรมแดน หรือตัวแปรจากปรากฏการณ์ธรรมชาติ ล้วนทวีความสำคัญมากขึ้น และทั้งหมดนี้ สามารถส่งผลกระทบต่อไทยได้โดยตรงและรวดเร็วขึ้นกว่าในทศวรรษที่ผ่านมา นอกจากนี้ สภาวะแวดล้อมในยุคปัจจุบันยังสร้างโอกาสและความท้าทายใหม่ให้กับประเทศด้วย
ในการตรวจสอบสภาวะแวดล้อมนั้นพบว่า ภัยคุกคามที่สำคัญที่ไทยต้องเผชิญ แบ่งออกเป็นภัยคุกคามตามแบบ และภัยคุกคามรูปแบบใหม่ โดยภัยคุกคามตามแบบนั้น ไทยยังคงประสบปัญหาการแข่งขันกับประเทศเพื่อนบ้าน อันเนื่องมาจาก ความพยายามหาข้อยุติในพื้นที่ทับซ้อนทั้งทางบกและทางทะเล จึงมีความเป็นไปได้ที่อาจต้องแก้ไขปัญหาโดยอาศัยกำลังทหาร ภัยคุกคามจากด้านตะวันออกเป็นประเด็นความเสี่ยงมากที่สุด เนื่องจากในรอบไม่กี่ปีมานี้ ไทยมีการกระทบกระทั่งทางทหารทางบกกับเพื่อนบ้านบ่อยครั้ง ขณะที่น่านน้ำที่อุดมไปด้วยทรัพยากรยังไม่ได้ปักปันให้ลุล่วง สำหรับภัยคุกคามด้านตะวันตกเป็นประเด็นความเสี่ยงรองลงมา เนื่องจากประเทศประชาธิปไตยใหม่ประสบความสำเร็จในการทำข้อตกลงกับกลุ่มชาติพันธุ์ จนสามารถตั้งฐานประชิดชายแดนไทยในหลายจุดได้ ทำให้ในอนาคตมีโอกาสกระทบกระทั่งในพื้นที่ทับซ้อน
แม้ว่าตามแนวโน้มแล้ว ภัยคุกคามชนิดนี้ถูกจำกัดกรอบให้เป็นภัยคุกคามในระดับต่ำ ใช้กำลังอย่างจำกัด และยินยอมให้มีการปะทะเพียงระยะเวลาสั้น โดยเน้นการเจรจาเพื่อแก้ไขปัญหาด้วยสันติเป็นหลัก แต่ไทยยังมีความจำเป็นที่ต้องพัฒนาอำนาจกำลังรบเปรียบเทียบให้สูงกว่าประเทศเพื่อนบ้านและแก้ไขข้อจำกัดที่เป็นอุปสรรคต่อการรุกออกนอกประเทศ เนื่องจากปัจจุบันประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อาศัยโอกาสที่เศรษฐกิจดีขึ้น เร่งพัฒนากองทัพ รวมทั้งจัดหาอาวุธยุทโธปกรณ์อันทันสมัยเข้าประจำการในกองทัพเป็นจำนวนมาก จึงอาจเกิดเหตุไม่คาดหมายขึ้นและไทยจะเป็นฝ่ายเสียเปรียบ หากมีศักย์สงครามต่ำกว่า
ภัยคุกคามรูปแบบใหม่ มีลักษณะเป็นภัยคุกคามที่ไม่สามารถใช้กำลังทหารขนาดใหญ่เข้าคลี่คลายสถานการณ์ มีลักษณะไม่แน่นอน ยากต่อการทำนายปรากฏการณ์ บางกรณีเป็นเรื่องเรื้อรัง เช่น ปัญหาผู้อพยพหรือยาเสพติด แต่บางกรณีจำกัดห้วงเวลาและพื้นที่ได้ เช่น โรคระบาด บางกรณีเป็นความขัดแย้งที่กำเนิดจากภายใน เช่น ความขัดแย้งระหว่างผู้มีความเชื่อแตกต่างกันทางการเมือง แต่บางกรณีเป็นความขัดแย้งที่มาจากภายนอก เช่น ภัยคุกคามจากการก่อการร้ายสากล ทั้งนี้ ภัยคุกคามหลายประการมีลักษณะเชื่อมโยงกัน จนยากต่อการแก้ไขปัญหา
ภัยคุกคามรูปแบบใหม่ที่สำคัญของไทยมีดังนี้ การบ่อนทำลายสถาบันที่เคารพของประชาชน เช่น สถาบันพระมหากษัตริย์และสถาบันศาสนา ความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้ การก่อการร้ายสากล ความขัดแย้งระหว่างกลุ่มทางการเมืองทั้งระดับนักการเมืองและมวลชน การแสวงประโยชน์ด้านทรัพยากรในพื้นที่ชายแดนและโพ้นทะเลที่อาจขัดแย้งกับประเทศอื่น การทุจริตคอร์รัปชันทั้งภาครัฐและเอกชน อาชญากรรมข้ามชาติ เช่น ยาเสพติด การค้ามนุษย์ ค้าอาวุธและการทำธุรกิจผิดกฎหมาย ปัญหาผู้พลัดถิ่นและอพยพเข้าประเทศโดยผิดกฎหมาย เช่น ชาวโรฮิงญาและแรงงานต่างด้าว ความทรุดโทรมของสิ่งแวดล้อม ภัยพิบัติขนาดใหญ่ทั้งด้วยฝีมือมนุษย์และธรรมชาติ โรคระบาดอุบัติใหม่และอุบัติซ้ำ ปัญหาความมั่นคงทางไซเบอร์ และปัญหาเศรษฐกิจและสังคมจิตวิทยา เช่น ความยากจน เป็นต้น ทั้งนี้ ปัจจุบันภัยคุกคามรูปแบบใหม่ เป็นภัยคุกคามที่มีอัตราการขยายตัวมากกว่าภัยคุกคามตามแบบ และต้องอาศัยการแก้ไขปัญหาด้วยวิธีการหลากหลายที่นอกเหนือจากการใช้กำลัง เช่น งานข่าวที่มีประสิทธิภาพมีส่วนในการแจ้งเตือน ป้องปราม ป้องกันและคลี่คลายปัญหาได้
นอกเหนือจากภัยคุกคามที่ได้กล่าวมาแล้ว สภาพแวดล้อมในปัจจุบันยังเป็นโอกาสที่ท้าทายให้กับไทยในการนำพาประเทศเจริญรุ่งเรืองและมีเกียรติภูมิในเวทีโลก เช่น การที่ไทยเป็นสมาชิกขององค์กรพหุภาคีจำนวนมาก เป็นโอกาสที่จะริเริ่มหรือช่วยผลักดันความต้องการหรือการแก้ปัญหาที่กระทบต่อไทยและสมาชิกได้อย่างรวดเร็วบนความร่วมมือร่วมของชาติต่างๆ การที่ไทยไม่เป็นคู่ขัดแย้งในความขัดแย้งหลักของภูมิภาค เช่น ทะเลจีนใต้ ทำให้ไทยมีศักยภาพในการเป็นตัวกลางแก้ไขปัญหา และการที่ไทยปฏิบัติตามแนวทางของสหประชาชาติและเป็นมิตรที่ดีของทุกประเทศในประชาคมโลก ทำให้ไทยได้รับโอกาสในการพัฒนาประเทศในด้านต่างๆ เทียบเท่ากับประเทศอื่นๆ
