กรุงเทพธุรกิจ

ยูเนสโก เปิดเวทีระดมสมองนักแปล แฮร์รี่ พอตเตอร์ นานาชาติ ที่ประชุมโวยสื่อดิจิตอลคุกคามสิทธิ ลงมติตั้งสมาคมนักแปลแฮรี่ฯ นานาชาติ

เสียงสะท้อนจากใจจากนักแปล กับความต้องการยกฐานะทางสังคม และปกป้องสิทธิตามกฎหมายของวิชาชีพ นักแปลเมื่อวันที่ 8 กันยายน ที่ผ่านมา องค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก) ได้สนับสนุนให้มี การประชุมนักแปลหนังสือ “แฮร์รี่ พอตเตอร์” ขึ้นที่กรุงปารีส เพื่อเฉลิมฉลองเนื่องในวันที่ระลึกสากลแห่งการรู้หนังสือ (International Literacy Day) ในฐานะที่หนังสือแฮร์รี่ได้มีอิทธิพลสำคัญต่อการอ่านทั่วโลก และนักแปลก็มีบทบาทสำคัญในการนำแฮร์รี่ไปให้เยาวชนในแต่ละท้องถิ่นรู้จัก

การประชุมดังกล่าวริเริ่มโดย “โยโกะ มัตสุโอกะ” นักแปลชาวญี่ปุ่นและควบตำแหน่งเจ้าของสำนักพิมพ์ที่ซื้อลิขสิทธิ์หนังสือแฮร์รี่ พอตเตอร์มาให้เด็กๆ ชาวอาทิตย์อุทัยได้รู้จัก และเมื่อหนังสือแฮร์รี่ พอตเตอร์ฉบับภาษาญี่ปุ่นขายได้มากถึง 23 ล้านเล่ม จึงกลายมาเป็นแรงบันดาลใจให้เธอจัดการชุมนุมนักแปลแฮร์รี่ พอตเตอร์

โยโกะ ชักชวน ทอร์ชไตน์ บัค โฮเวอร์สตัด นักแปลแฮร์รี่ พอตเตอร์ชาวนอร์เวย์ผู้ชื่อเสียงโด่งดัง อดีตประธานสหภาพนักแปลนอร์เวย์ และกิลี่ บาร์-ฮิลเอล นักแปลชาวอิสราเอล ผู้จัดตั้งเครือข่ายนักแปลแฮร์รี่ พอตเตอร์นานาชาติทางอินเทอร์เน็ต มาร่วมเป็นกรรมการ โดยได้รับการสนับสนุนจากยูเนสโกและฝ่ายวัฒนธรรมของญี่ปุ่นที่ปารีส   

การประชุมจัดขึ้นที่สำนักงานใหญ่มูลนิธิซิโมนและซิโน เดล ดุกา แห่งฝรั่งเศส ในหัวข้อการประชุมว่า “การสนทนาทางวัฒนธรรมผ่านงานแปลแฮร์รี่ พอตเตอร์: สู่โลกาภิวัตน์ด้วยการปรับให้เข้ากับท้องถิ่น” (Cultural dialogue through Harry Potter Translations: Globalization through Localization) มีนักแปลเข้าร่วมทั้งหมดจำนวน 21 คนจาก 19 ประเทศ อาทิ จีน มองโกเลีย เนปาล บราซิล ยูเครน แอฟริกาใต้ ฯลฯ รวมทั้งประเทศไทยด้วย เนื้อหาการประชุมแบ่งเป็น 4 หัวข้อ โดยมีหัวข้อหนึ่งที่น่าสนใจมาก คือ “การร่วมมือในการแปลระหว่างชาติ” (International Cooperation in Translation) ประเด็นสำคัญที่โยโกะ ผู้ริเริ่มการประชุมครั้งนี้นำเรื่อง คือ นักแปลแฮร์รี่ พอตเตอร์ส่วนใหญ่ได้สร้างชื่อเสียงจากงานแปลของตนเอง นักแปลเหล่านี้จะร่วมมือกันเพื่อยกระดับฐานะของนักแปลอื่นๆ ได้อย่างไร 

เริ่มแรกนักแปลหลายคนใฝ่ฝันอยากได้รับความร่วมมือจากผู้ประพันธ์ อยากให้ผู้ประพันธ์ตอบปัญหาข้อข้องใจบ้าง จะได้แปลงานได้ถูกต้อง ตรงกับใจผู้ประพันธ์ อาจารย์รามี คอร์เนเลีย จากมหาวิทยาลัย ลุดวิก-แมกซิมิเลียนส์ เมืองมิวนิก ประเทศเยอรมนี ร่วมแบ่งปันว่า กุนเทอร์ กลาส นักประพันธ์เอกของเยอรมัน เมื่อเขียนหนังสือจบ มักจะจัดการประชุมนักแปลต่างชาติ เพื่อให้โอกาสนักแปลได้ไต่ถามข้อสงสัย กุนเทอร์ กลาส กล่าวว่า นักแปลคือผู้อ่านที่ติดตามอ่านงานอย่างตั้งใจที่สุด

อีกประเด็น คือ เรื่องสถานภาพของนักแปลนี้ นักแปลจากหลายชาติรู้สึกน้อยเนื้อต่ำใจ เพราะแม้ว่าผู้แปลจะทำหน้าที่ประหนึ่งสะพานเชื่อมโยงระหว่างสองวัฒนธรรมให้เข้าใจกันได้ กระนั้นชื่อของผู้แปลมักพิมพ์อยู่ในปกใน ไม่ได้พิมพ์บนปกหนังสือใต้ชื่อผู้เขียน ในบรรดานักแปล 21 คนที่มาร่วมประชุม มีแต่นักแปลจากประเทศไทย ญี่ปุ่น ไอร์แลนด์ และ อังกฤษ (ฉบับภาษากรีกโบราณ ซึ่งถือเป็นกรณีพิเศษ) ที่มีชื่ออยู่บนหน้าปกหนังสือ ใต้ชื่อผู้ประพันธ์ นักแปลจากหลายประเทศมีเพียงชื่อพิมพ์เป็นฟอนต์ตัวเล็กๆ รวมอยู่ในข้อมูลบรรณารักษ์ของหนังสือ ผู้อ่านต้องตั้งใจมองหาถึงจะเห็นชื่อนักแปล

นอกจากนั้นยังมีประเด็นเรื่องลิขสิทธิ์ของนักแปล สืบเนื่องมาจากกรณีการแปลหนังสือแฮร์รี่ พอตเตอร์ของคุณลอร่า เอสคอริฮูเอล่า นักแปลภาษาคาตาลันจากสเปน เธอแปลหนังสือชุดนี้มาตั้งแต่เล่ม 1 จนถึงเล่ม 3 แต่ไม่ได้เซ็นสัญญาจ้างแปลเล่ม 4 เพราะมีปัญหาเรื่องลิขสิทธิ์ เนื่องจากเมื่อสำนักพิมพ์สเปนซื้อลิขสิทธิ์เล่ม 4 จากเจ.เค.โรว์ลิ่ง สำนักพิมพ์ต้องทำสัญญาให้บริษัทภาพยนตร์วอร์เนอร์บราเทอร์ส ซึ่งซื้อลิขสิทธิ์จากโรว์ลิ่งไปทำภาพยนตร์ มีสิทธิใช้ชื่อแปลและคำศัพท์อื่นๆ จากต้นฉบับแปลภาษาคาตาลันได้โดยไม่ต้องจ่ายค่าลิขสิทธิ์ให้กับผู้แปล คุณลอร่าเห็นว่าสัญญานี้ละเมิดลิขสิทธิ์นักแปลตามหลักกฎหมาย จึงไม่ยินยอมเซ็นสัญญา บริษัทก็จ้างผู้อื่นแปลหนังสือเล่ม 4 และเล่มอื่นๆ แทนเธอ

กิลี่ เป็นตัวแทนนักแปลคนอื่นๆ ตอบว่า เธอเองไม่ใจเด็ดเช่นลอร่า นักแปลชาติอื่นๆ ต่างก็ต้องยินยอมเซ็นสัญญาดังกล่าวนี้เพื่อให้ได้แปลต่อไป

ศาสตราจารย์ชินอิชิ อูฮารา ผู้เชี่ยวชาญกฎหมายลิขสิทธิ์ระหว่างประเทศ ชี้แจงว่าตามข้อตกลงที่กรุงเบิร์นว่าด้วยการปกป้องผลงานศิลปะและวรรณกรรม ซึ่งมีสมาชิก 164 ชาติตกลงร่วมกันนั้น มาตราที่ 2 (3) ยืนยันว่า ทั้งนักแปลและผู้แต่งต่างก็มีสิทธิเหนือ “ผลงานแปล” เหมือนกัน อาจารย์ยกตัวอย่างว่า ถ้านักสร้างภาพยนตร์จีนวางแผนจะสร้างหนังโดยใช้เรื่องจากนิยายภาษาอังกฤษ เขาก็ต้องได้รับอนุญาตจากผู้ประพันธ์ แต่ถ้าเขาจะสร้างภาพยนตร์โดยอาศัยเรื่องจากงานแปลภาษาจีนของนิยายอังกฤษเรื่องดังกล่าว เขาก็ต้องได้รับอนุญาตทั้งจากผู้ประพันธ์และจากนักแปลด้วย

อาจารย์อูฮารา กล่าวว่า ในความเป็นจริง ถ้าผู้ถือลิขสิทธิ์ไม่มีอำนาจเข้มแข็ง ก็มักไม่มีสิทธิตามกฎหมายได้เต็มที่ อาจารย์เห็นว่าการยกฐานะทางสังคมของนักแปลจึงเป็นเรื่องสำคัญมากต่อสิทธิของนักแปลเอง

บรรดานักแปลแฮร์รี่ พอตเตอร์ จึงลงมติเป็นเอกฉันท์ให้จัดทำคำประกาศว่า “ปรารถนาให้นักแปลมีบทบาทในการส่งเสริมการอ่านและการศึกษาผ่านงานแปล ให้นักแปลได้มีสถานภาพทางสังคมสมกับความสามารถสร้างสรรค์และอาชีพของตน และขอให้มีการเคารพและปกป้องสิทธิตามกฎหมายของนักแปลทั้งในสื่อสิ่งพิมพ์ สื่ออิเล็กทรอนิกส์ และดิจิทัลด้วย”

นอกจากนี้ยังลงมติให้จัดตั้งสมาคมนักแปลแฮร์รี่ พอตเตอร์นานาชาติขึ้น ชื่อว่า “Abracadabra The International Association of Harry Potter Translators” มีกรรมการบริหาร 3 คนคือโยโกะ ทอร์ชไตน์ และกิลี่ เพื่อประสานงานกับนักแปลแฮร์รี่ พอตเตอร์อื่นๆ สมาคมมีจุดประสงค์เพื่อป้องกันผลประโยชน์ของนักแปลแฮร์รี่ พอตเตอร์ทุกแห่ง เพื่อรวบรวมและเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับการแปลแฮร์รี่ พอตเตอร์ เพื่อช่วยเหลือการศึกษาค้นคว้าดังกล่าว และเพื่อส่งเสริมให้เยาวชนทุกแห่งมีโอกาสได้อ่านวรรณกรรมที่ดี

นักแปลแต่ละคนเชื่อว่าด้วยความแข็งขันตั้งใจแน่วแน่ของกรรมการทั้งสามท่าน และความร่วมมือของนักแปลอื่นๆ สมาคมอาบราคาดาบร้า (ชื่อเรียกยากสมใจนักแปล) จะมีส่วนช่วยส่งเสริมสถานภาพของนักแปลทั้งหลายให้ดีขึ้น

สมกับที่ยูเนสโกยกย่องนักแปลว่า เป็นสะพานเชื่อมโยงวัฒนธรรมต่างๆ เข้าถึงกัน

Tags : นักแปลหนังสือ • แฮร์รี่ พอตเตอร์