กรุงเทพธุรกิจ

เทศกาลภาพยนตร์ที่จัดกันบ่อยครั้งในระยะนี้ ลึกลงไปในความเคลื่อนไหว ยังมีการขับเคี่ยวของหนังนอกกระแสของแต่ละประเทศกับอิทธิพลของฮอลลีวูด ก่อนจะลงเอยด้วยคำถามว่า แล้วไทยเรากำลังทำอะไรอยู่

นับตั้งแต่เดือนมีนาคม 2555 เป็นต้นมา ผู้ติดตามแวดวงภาพยนตร์บ้านเราคงอดสงสัยมิได้ว่า เหตุใดจึงมี 'เทศกาลภาพยนตร์' หรือจะเรียกให้ชัดเจนหรือถูกต้องกว่านั้น คือ 'การจัดฉายภาพยนตร์เฉพาะกิจ' ทยอยออกมา ให้คอหนังได้เลือกเสพเลือกชมมากเป็นพิเศษ

ไม่เพียง เทศกาลภาพยนตร์สหภาพยุโรป หรือ EU Film Festival 2012 ซึ่งเป็นงานหลักเท่านั้น แต่ยังมีเทศกาลหนังของประเทศในแถบยุโรปอีกหลายประเทศด้วยกัน ไม่ว่าจะเป็น ฝรั่งเศส, สเปน, สวีเดน หรือที่กำลังติดตามมาคือ อิตาลี ในระหว่างวันที่ 4 - 7 กรกฎาคมนี้ ยังไม่นับรวมเทศกาลภาพยนตร์สิ่งแวดล้อมสหภาพยุโรป (EU Eco Film Festival 2012) ที่ชูแนวคิดอนุรักษ์ แต่สร้างความสับสนให้ผู้ชมบางกลุ่ม เพราะหลงเข้าใจว่าเป็นงาน EU Film Festival  ขณะเดียวกัน ยังมีการเปิดตัวเทศกาลภาพยนตร์ ฮ่องกง (ที่อ้างว่าจัดขึ้นเป็นครั้งแรกในเมืองไทย) ตลอดจนถึงเทศกาลภาพยนตร์พุทธปัญญานานาชาติ เฉลิมฉลองพุทธชยันตี 2,600 ปี เป็นต้น

แน่นอนทีเดียว การเกิดขึ้นของงานฉายภาพยนตร์อย่างถี่ยิบเช่นนี้ แม้จะมีข้อดี แต่ด้วยเงื่อนไขที่เปลี่ยนแปลงไป เช่น สถานที่ในการจัดฉาย จากเดิมที่เคยจำกัดวงอยู่ตามพื้นที่ทางวัฒนธรรมของสถาบันต่างๆ เช่น สมาคมฝรั่งเศส, เกอเธ่, บริติช เคาน์ซิล ฯ เหมือนครั้งอดีต เมื่อเปลี่ยนมาเป็นโรงภาพยนตร์ในห้างสรรพสินค้า ย่อมทำให้เกิดคำถามในหมู่คนรักหนังหลากหลายประเด็นด้วยกัน 

ตั้งแต่เกณฑ์คุณภาพในการคัดเลือกภาพยนตร์, การตลาดหรือผลประโยชน์เชิงพาณิชย์ที่แอบแฝง ตลอดจนถึงคุณภาพของฟอร์แมทที่ใช้ในการฉาย เพราะสำหรับบางคน การชมภาพยนตร์หมายถึงการให้น้ำหนักกับความเป็นฟิล์ม แม้ในวันนี้ หลายๆ แห่งจะเปลี่ยนเป็นดิจิตัลแล้วก็ตาม

"เราคงวัดความเป็นหนังแท้-หนังเทียม โดยดูว่าเป็นฟิล์ม-ไม่เป็นฟิล์ม ไม่ได้ เพราะตราบใดที่เป็นศิลปะการเล่าเรื่องด้วยภาพ เราถือเป็นหนังหมด ไม่ว่าจะฉายในฟอร์แมตไหน เราถือว่าเป็นศิลปะภาพยนตร์" กอล์ฟ ธัญญ์วาริน สุขะพิสิษฐ์ ผู้กำกับภาพยนตร์ สะท้อนความคิดเห็นต่อเรื่องนี้

"ในมุมมองของเรา ต้องดูที่วัตถุประสงค์ของการจัดงาน หลักๆ เทศกาลภาพยนตร์ของทุกประเทศ มีขึ้นเพื่อแลกเปลี่ยนวัฒนธรรม ตามธรรมเนียมปฏิบัติ คือคัดสรรหนัง แล้วมานั่งดูกัน ซึ่งก็มีทั้งที่ฉายเป็นฟิล์ม หรือฉายด้วยวิดีโอ ก็ทำกันทั่วโลก"

นายกสมาคมผู้กำกับภาพยนตร์ไทยคนปัจจุบัน เห็นว่า โดยปกติ เทศกาลหนังที่จัดขึ้นมุ่งประโยชน์ต่อสาธารณะ แม้บางครั้งอาจจะมีวัตถุประสงค์แอบแฝงอยู่บ้าง เช่น เป็นการขายของของผู้จัดจำหน่ายบางราย แต่ในอีกด้านหนึ่ง มีส่วนสำคัญในการเปิดโลกให้แก่ผู้ชม ที่ส่วนมากถูกครอบงำด้วยหนังกระแสหลักจากฮอลลีวูด

"ด้านหนึ่งปรากฏการณ์นี้ บ่งบอกถึงความพยายามเอาตัวเองให้รอด ของตลาดหนังที่ไม่ใช่ฮอลลีวูด เพราะตอนนี้ฮอลลีวูดคืบคลานไปทุกๆ ประเทศ เป็นการสร้างอาณานิคมทางศิลปะขึ้นมาเพื่อถ่วงดุล ใจจริงไม่อยากให้มีแต่หนังยุโรปเท่านั้น แม้แต่หนังของประเทศเพื่อนบ้าน อย่าง พม่า เขมร ลาว ก็อยากให้เกิดขึ้น”

สอดรับกับมุมมองของ หมู สุภาพ หริมเทพาธิป นักวิจารณ์หนัง ที่วิเคราะห์ว่า วัฒนธรรมการชมภาพยนตร์ของคนไทยยังไม่แข็งแรง อีกทั้งยังถูกหนังฮอลลีวูดครอบงำอย่าง “สมบูรณ์แบบ” ซึ่งจะมีผลกระทบต่อความหลากหลายของรสนิยม มุมมอง และทัศนคติในอนาคต

“น่าเป็นห่วงครับ เพราะรสนิยมที่ขาดความหลากหลาย เสพได้แต่หนังในแบบฮอลลีวูดเพียงอย่างเดียว รับมาอย่างเดียว ปิดกั้นโอกาสในการรับรู้ถึงคุณค่าของงานศิลปะภาพยนตร์ในแนวทางอื่นๆ ถือเป็นเรื่องอันตรายเหมือนกัน”

ข้อดีของเทศกาลภาพยนตร์ หรือ กิจกรรมการฉายหนังที่เกิดขึ้นในขณะนี้  แม้จะมีข้อด้อยหรือข้อบกพร่องในเรื่องการจัดการบ้าง แต่ สุภาพ เห็นว่าเป็นการเปิดโลกของผู้ชม ให้มีโอกาสเสพหนังที่มีสกุลหลากหลาย โดยเฉพาะเยาวชนที่ยังไม่มีรายได้ในการเสพความบันเทิงเชิงพาณิชย์ 

“ผมไม่คิดว่าการจัดฉายหนังฟรีในเทศกาลส่วนใหญ่ จะเป็นการสปอยล์ผู้ชมนะ  เพราะแต่ไหนแต่ไร หนังที่ฉายตามสถาบันก็ดูกันฟรีอยู่แล้ว ผมเองสมัยเรียน ส่วนตัวมีความสนใจในศิลปะภาพยนตร์ แต่ไม่มีเงินมากมาย ก็ได้อาศัยกิจกรรมเหล่านี้เป็นทางออก ในการเข้าถึงคุณค่าของหนัง”

“เพียงแต่วันนี้ หนังที่ฉายต้องไปอยู่ในสภาพแวดล้อมที่มีต้นทุนของการใช้ชีวิตค่อนข้างแพงเหมือนกัน อย่างตามห้างสรรพสินค้า การเดินทางไปดูหนังก็เลยแพงตามไปด้วย หากเลือกจะบริโภคตามความสะดวก ก็ต้องจ่าย ด้วยราคาที่แพงกว่าตั๋วหนังเสียอีก”

ผู้ก่อตั้งนิตยสารไบโอสโคปคนนี้ บอกว่าที่ผ่านมา ทางไบโอสโคปก็เคยจัดทำคู่มือสำหรับการดูหนังในเมืองด้วยต้นทุนราคาไม่แพงเหมือนกัน เช่น การแนะนำร้านรวงตามตรอกซอกซอยในย่านสยามสแควร์ เป็นต้น พร้อมฝากว่า 

“สิ่งหนึ่งที่ทางผู้จัดงานควรให้น้ำหนักมากขึ้น คือเรื่องการให้ข้อมูล เพราะหนังจากแต่ละประเทศมักมีลักษณะทางวัฒนธรรมเฉพาะ ซึ่งบางอย่างบางเรื่อง อาจยากแก่การทำความเข้าใจ หากมีการจัดทำเนื้อหา หรือให้ข้อมูลล่วงหน้าแก่ผู้ชม จะทำให้สามารถเข้าถึงสาระและความหมายของหนังได้มากขึ้น มากกว่าจะเป็นแค่ความบันเทิงเพียง 2 ชั่วโมง” สุภาพกล่าว

ข้อเรียกร้องของ สุภาพ ตรงกับภาพสะท้อนของ มโนธรรม เทียมเทียบรัตน์ นักวิจารณ์อิสระอีกคน ที่ทุ่มเทเวลาของชีวิตให้แก่ภาพยนตร์ ด้วยการตระเวนชมงานฉายภาพยนตร์ต่างๆ อย่างไม่ว่างเว้น เขายกตัวอย่างว่า ในบรรดาเทศกาลหนังยุโรปที่จัดขึ้นในประเทศไทยนั้น ต้องชมเชยเทศกาลภาพยนตร์อิตาลี ที่จัดเตรียมข้อมูลของหนังอย่างเป็นเรื่องเป็นราวที่สุด

“ผมว่าหนังที่แต่ละประเทศคัดสรรมา สะท้อนรสนิยม มุมมองของนักการทูต หรือนักการวัฒนธรรมของประเทศนั้นๆ ได้เป็นอย่างดี ผมคิดว่าเทศกาลหนังอิตาลีที่กำลังมาถึง เป็นความหวังของปีนี้ เพราะมีหนังที่มีคุณค่าที่ไม่ควรพลาดกัน อีกทั้งในส่วนของสูจิบัตรงาน อิตาลียังเป็นประเทศเดียวที่ให้ข้อมูลหนังแต่ละเรื่องเป็นสูจิบัตรแยกออกไปเป็นเรื่องๆ เลย แทนที่จะจัดทำรวมๆ ทั้งเทศกาล”

เมื่อเปรียบเทียบกับเทศกาลหนังสวีเดน มโนธรรม พูดด้วยน้ำเสียงปนความผิดหวัง เพราะจากโปรแกรมที่เข้าฉายล่าสุดของเทศกาลหนังสวีเดน กลับมีเพียงหนังรักๆ ใคร่ๆ ตลกโปกฮา ซึ่งไม่อาจเป็นตัวแทนหนังของประเทศในการมาฉายในเมืองไทยเลยด้วยซ้ำ ทั้งที่ผู้จัดควรเลือกผลงานที่เป็นภาพสะท้อนคุณค่าของงานศิลปะได้มากกว่านั้น 

“ทั้งนี้อาจจะเป็นเพราะนักการทูตของสวีเดนมองว่า คนไทยชอบละครน้ำเน่า โดยดูลักษณะรสนิยมของคนไทยจากละครทีวีหลังข่าวรึเปล่า เลยจัดหนังที่มีเนื้อหาไม่แตกต่างกันมานำเสนอ แต่ก็เป็นเรื่อง irony มากๆ  เพราะแทนที่จะมีคนไทยมาดู กลับกลายเป็นว่า มีเพียงชาวต่างชาติกลุ่มเล็กๆ เท่านั้นที่มาดูหนังในเทศกาลนี้” มโนธรรม ตั้งข้อสังเกต

อย่างไรก็ตาม เทศกาลหนังของประเทศยุโรปในแต่ละประเทศ ยังบ่งบอกถึงความพร้อมในการนำเสนอผลงานได้ดีกว่า เทศกาลภาพยนตร์สหภาพยุโรป ซึ่งเหมือนแต่ละประเทศจะส่งหนังมาฉายอย่างเสียไม่ได้ 

“หนังบางเรื่องมักฉายในเทศกาลหนังของตนเองไปแล้ว อย่างของอังกฤษ เคยฉายทางไทยพีบีเอสไป 2 รอบ หรือหนังเรื่อง Home เคยฉายที่สกาลา และทางช่อง  7” 

ในมุมมองของ มโนธรรม เขาเรียกร้องให้มีระบบการบริหารจัดการที่มีคุณภาพ และมีความเป็นมืออาชีพมากกว่านี้ เพราะจากการติดตามเทศกาลภาพยนตร์สหภาพยุโรปที่ฉาย ณ หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร ภาพยนตร์บางเรื่องอาจมีความยาว จนใกล้เวลาปิดทำการของหอศิลป์ กระทั่งมีเสียงประกาศให้ประชาชนออกจากหอศิลป์ ผ่านทางเครื่องกระจายเสียง และเป็นเสียงที่ดังเข้ามาภายในห้องออดิทอเรียม ชั้น 5 ระหว่างหนังกำลังฉายเลยทีเดียว 

“งานของสหภาพยุโรป บางทีเครดิตตอนท้ายก็ฉายไม่จบ ทั้งที่เป็นส่วนสำคัญของผู้ชมที่มีความสนใจอย่างจริงจัง นอกจากนี้แล้ว การนำแผ่นดีวีดีมาฉาย มีอยู่เรื่องหนึ่งที่แผ่นไม่อ่านหรือสะดุด จนทางผู้ฉายต้องแก้ปัญหาเฉพาะหน้าด้วยการก็อปปี้หนังเข้าไปในฮาร์ดดิสก์ แล้วฉายจากคอมพิวเตอร์แทน”

“ผมเห็นด้วยกับการยอมรับดีวีดี และเชื่อว่าวันหนึ่ง film คงเสื่อมสลายลง ผมไม่ได้แอนตี้ความก้าวหน้าของเทคโนโลยี แต่อยากให้การจัดฉายหนังแต่ละครั้ง มีการเตรียมพร้อมอย่างดีพอ อย่าลืมว่า DVD มีฐานะเป็น Home Entertainment ซึ่งถึงที่สุดแล้ว เขาสามารถหาไว้ดูที่บ้านได้ แล้วคุณจะทำอย่างไรให้คนออกจากบ้านมาดูหนังของคุณ”

ดูหนังดูละครแล้วย้อนดูตัว ท่ามกลางฤดูกาลของเทศกาลหนังนอกกระแสฮอลลีวูดที่กำลังดำเนินไปอย่างคึกคักในสังคมไทย นักวิจารณ์ภาพยนตร์ นักเขียน และผู้กำกับ อย่าง สมศักดิ์ วงศ์รัฐปัญญา หรือที่รู้จักในนาม เตี้ย - สนานจิตต์ บางสะพาน เห็นว่า ขณะที่ทุกประเทศพยายามเสนองานวัฒนธรรม ที่ต้านทานกระแสฮอลลีวูด แต่ประเทศไทยกลับไม่ทำอะไรเลย งานนี้ สะท้อนถึงอาการถอยหลังเข้าคลองของวงการหนังไทยไปพร้อมๆ กัน

“ประเทศไทย หากไม่ได้หน้า เขาก็จะไม่ทำอะไรกัน จริงๆ การผลักดันให้มีเทศกาลหนังไทยในต่างแดน โดยเฉพาะตามเมืองใหญ่ๆ ที่มีเทศกาลหนังระดับโลก อย่าง คานส์ นิวยอร์ก แวนคูเวอร์ ปูซาน เป็นหน้าที่ของรัฐไทย แต่ก็เกี่ยงกันอยู่ระหว่างกระทรวงการต่างประเทศที่มีสถานทูตไทย กับกระทรวงวัฒนธรรม รวมทั้งทางสมาพันธ์ภาพยนตร์ฯ”

หนึ่งในคณะกรรมการการประกวดรางวัลภาพยนตร์ไทย ชมรมวิจารณ์บันเทิง ตั้งคำถามว่า ขณะที่ประเทศต่างๆ จัดกิจกรรมฉายหนังในบ้านเรา แล้วหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับเรื่องหนังของเรากำลังทำอะไรกันอยู่

“มันก็อีหรอบเดียวกันกับเรื่อง แกรมมี่ กับ ทรู นั่นแหละ ไม่มีใครสนใจประโยชน์สาธารณะ อะไรที่กูไม่ได้หน้า กูก็ไม่ทำ อะไรที่เพื่อไทยคิด ประชาธิปัตย์ไม่ทำ อะไรที่ประชาธิปัตย์ทำ เพื่อไทยไม่สานต่อ แบบนี้เราจะเจริญได้อย่างไร” เสือเตี้ยทิ้งท้ายเอาไว้เช่นนั้น.

Tags : เทศกาลหนัง