กรุงเทพธุรกิจ

นักวิชาการไทยหนึ่งเดียวในแผนกกีฏวิทยา สถาบันสมิธโซเนียน สหรัฐอเมริกา ผู้ผสานความงามของศิลปะกับความจริงทางวิทยาศาสตร์เข้าไว้ด้วยกัน

บนโต๊ะทำงานของ วิชัย มะลิกุล นักวิชาการไทยหนึ่งเดียวในสถาบันแห่งนี้ มีทั้งภาพผีเสื้อหลากสีสัน ภาพยุงหลายชนิด มดที่ติดอยู่ในยางสนอายุกว่า 30 ล้านปี และภาพที่ยังอยู่ระหว่างการสเกตช์ โดยมีนางแบบร่างเล็กนอนนิ่งอยู่ในกล้องจุลทรรศน์ หน้าที่ของเขาคือขยายทุกรายละเอียดลงบนกระดาษด้วยความประณีต ไม่ให้ผิดเพี้ยนแม้เพียงเส้นขน เพราะผลงานเหล่านี้เป็นเอกสารอ้างอิงชิ้นสำคัญของนักวิทยาศาสตร์ทั่วโลก 

ตลอดระยะเวลากว่า 40 ปี อาจารย์วิชัยเป็นจิตรกรนักกีฏวิทยาที่ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ ผลงานของเขาได้รับการตีพิมพ์เป็นหนังสือและคู่มือทางวิชาการ มีนิทรรศการทั้งเดี่ยวและกลุ่มในสหรัฐอเมริกาและประเทศไทยมาแล้วนับครั้งไม่ถ้วน ได้รับรางวัลที่น่าภูมิใจมากมาย อาทิ ภาพวาดสีน้ำรูปผีเสื้อดีเด่นจากงาน The 1994 World Congress of Biocommunications รัฐฟลอริดา, รางวัล "Peer Award" ปี 2002 และ "Un-Sung Hero 2007" จากสถาบันสมิทโซเนียน รวมถึงใบประกาศเกียรติคุณจากสถาบันต่างๆ ไล่เรียงได้เป็นหน้ากระดาษ

แต่นั่นเป็นเพียงส่วนหนึ่ง กว่า 40 ปีกับการทำงานในต่างแดน เขายังเป็นอะไรอีกหลายอย่าง ทั้งนักข่าว ช่างภาพ นักกิจกรรมสังคม และครูผู้สร้างแรงบันดาลใจให้กับลูกศิษย์ลูกหานับร้อย 

วันนี้ อาจารย์วิชัยกลับมาเยี่ยมเมืองไทยอีกครั้ง พร้อมหอบหิ้วผลงานจำนวนหนึ่งมาจัดแสดงนิทรรศการในชื่อ  "ปีกแห่งสวรรค์และภาพดอกไม้ชื่อพระราชทาน" ที่พิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์ อพวช. คลองห้า ปทุมธานี ซึ่งจะเปิดให้ชมจนถึงวันที่ 24 กันยายน ศกนี้

@อาจารย์เริ่มต้นจากศิลปะหรือวิทยาศาสตร์ ?

ผมเรียนจบทางด้านศิลปะ ส่วนวิทยาศาสตร์ก็เคยเรียนมาบ้างสมัยอยู่เตรียมอุดม พอเรียนจบก็เป็นศิลปินเป็นช่างภาพอยู่พักหนึ่ง ก่อนจะมาทำงานที่สถาบันการวิจัยทางการแพทย์ ส.ป.อ. ในตำแหน่ง Biological Illustrator ช่วงนั้นมีนักวิจัยจากสหรัฐเข้ามาศึกษาเรื่องยุงก้นปล่องที่เป็นพาหะของโรคมาลาเรียในยุคสงครามเวียดนาม เขาต้องการคนวาดภาพผมก็ไปสมัคร เขาเห็นว่าเรามีหน่วยก้านที่จะวาดภาพได้เหมือน มีความละเอียด ทางด้านกีฏวิทยานี่แน่นอนเราไม่มีพื้นฐาน แต่เราชอบการวาดภาพก็เลยเริ่มจากตรงนี้ วาดรูปยุงต่างๆ ลักษณะของมันเป็นอย่างไร ตั้งแต่ปี ค.ศ.1962 - 1967 ทำงาน 5 ปี หนังสือเล่มแรกที่ผลิตคือหนังสือคู่มือการวิจัยยุงก้นปล่องที่ใช้ในทางการแพทย์ 

หลังจากนั้นเจ้านายผมคือ Dr.John E.Scanlon ได้ตั้งศูนย์วิจัยการแพทย์เพื่อวิจัยยุงของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่สถาบันสมิทโซเนียน เขาก็ชวนไปทำงานด้วย ผมไปสหรัฐปี 1967 ทำงานเกี่ยวกับยุงลาย 16 ปีด้วยกัน จนกระทั่งนักวิทยาศาสตร์ของสถาบันค้นพบยุงชนิดใหม่ เป็นยุงจากเชียงใหม่ก็เลยตั้งชื่อยุงชนิดนั้นตามนามสกุลผม คือ Aedes (stegomyia) malikuli  

@การวาดภาพวิทยาศาสตร์ต่างจากภาพทั่วๆ ไปอย่างไร

หัวใจสำคัญในการวาดภาพวิทยาศาสตร์คือช่วยในการจำแนกชนิด และขยายความรู้ที่นักวิทยาศาสตร์เขาเขียนเอาไว้ให้ออกมาทางรูปภาพ ดังนั้นการวาดแบบนี้จะมีแต่วิญญาณของศิลปินเท่านั้น ส่วนความสวยงามมันเป็นความละเอียดในงาน ต้องวาดให้เหมือนจริงแต่งเติมอะไรไม่ได้เลย เพราะภาพทุกภาพจะเอาไปใช้ในการ Identify เป็นตัวแบบที่เขาจะเอามาเทียบว่ามันเป็นชนิดไหน อย่างวาดภาพยุง ปล้องกี่ปล้อง สลับขาวดำอย่างไร ปีกเป็นแบบไหนจะต้องถูกต้องทั้งหมด เวลาวาดจะดูจากกล้องจุลทรรศน์ ซึ่งในสมัยแรกๆ ที่ผมทำงานยังไม่มีกล้อง Lucida ที่ช่วยให้ก๊อบปี้ส่วนต่างๆ ในกระดาษได้ง่ายขึ้น ก็ต้องใช้วิธีตีตารางบนกระดาษ สำหรับเทียบสเกลกับตารางในกล้องจุลทรรศน์

@อย่างภาพผีเสื้อทำอย่างไรให้ได้สีที่ใกล้เคียงกับธรรมชาติ?

ผมเคยบอกคนที่มาเรียนกับผมว่า เหมือนเวลาเราทำกับข้าวต้องรู้ว่าอะไรใส่ก่อนหลัง เพราะอยู่ๆ ใส่ทั้งหมดมันก็ไม่ออกรสอย่างที่ต้องการ เช่นเดียวกันเวลาวาดภาพต้องรู้ว่าสีอันไหนควรมาก่อนมาหลัง แล้วมันจะออกมาอย่างไร อยากให้ไปดูที่พิพิธภัณฑ์มีภาพอยู่ภาพหนึ่ง ภาพใบแม็กโนเลีย จะมีสีเขียวอยู่ด้านบน ด้านล่างเป็นสีน้ำตาล ในภาพนั้นเมื่อขยับนิดหน่อยก็จะเห็นว่ามันเปลี่ยนสี นั่นเป็นเทคนิคที่ผมได้จากการสังเกตว่าใช้สีอะไรก่อนหลัง
ที่ผ่านมาได้วาดภาพอะไรบ้าง

ตำแหน่งผมในภาษาอังกฤษคือ Scientific IIlustrator แน่นอนเมื่อเราเป็นนักวาดภาพในแผนก นักวิจัยเขามีโปรเจคอะไรเราก็จะเป็นคนวาด อย่าง Micro moth หรือผีเสื้อกลางคืนตัวเล็กๆ ก็วาดไปกว่า 600 ชนิด ตัวมันเล็กมาก ปีกเมื่อกางแล้วประมาณ 8 มิลลิเมตร นี่ใหญ่ที่สุดแล้วนะ คือไมโครมอธพวกนี้มันมีความสำคัญทางด้านการเกษตร เป็นศัตรูพืช สร้างความเสียหายให้ผลผลิต เพราะฉะนั้นงานที่ทำตอนแรกก็เกี่ยวข้องทางด้านการแพทย์คือเรื่องยุง ต่อมาก็เป็นแมลงที่เกี่ยวข้องกับการเกษตรอันนี้ทำอยู่ประมาณ 10 กว่าปี ระยะหลังก็มีโปรเจคในสถาบันเกี่ยวกับตัวมด แล้วก็ตัวด้วง

@งานด้านนี้มีความสำคัญอย่างไร 

มีความสำคัญมากในการ Identify ครั้งหนึ่งนักวิทยาศาสตร์ญี่ปุ่นไปเก็บตัวอย่างผีเสื้อกลางคืนจากป่าเมืองไทยมาแต่ไม่สามารถระบุสปีชีส์ได้ก็ส่งมาให้เรา เราเทียบดูแล้วพบว่าเป็นสปีชีส์ใหม่ ถือว่าเป็นการค้นพบที่สำคัญ ซึ่งผมก็บอกเขาไปว่าคุณควรให้อะไรกับเมืองไทยบ้าง ก็เลยขอพระราชทานนามจากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ใช้ชื่อว่า "Sirindhorn thailanddiensis"

อีกด้านหนึ่งแมลง ผีเสื้อสวยๆ เหล่านี้ช่วยผสมเกสรให้มีผลไม้ ดอกไม้ เป็นความสวยงามและเป็นการค้าได้ด้วย แต่เราไม่ได้ศึกษาเฉพาะความสวยความงาม เราศึกษาทางด้านการเกษตร เศรษฐกิจ หรือแม้แต่การแพทย์ เพราะเราไม่สามารถไปกำจัดแมลงได้ทุกชนิด เราจะเพ่งเล็งเฉพาะตัวที่เป็นพิษเป็นภัย ฉะนั้นภาพที่เราวาดมันจึงมีประโยชน์ ผมคิดว่ามันสามารถช่วยคนได้เยอะ ยกตัวอย่างง่ายๆ เรื่องยุง ตั้งแต่หัวค่ำจนรุ่งสางยุงแต่ละชนิดจะออกมาเป็นเวลา หลังจากไปจับยุงตามป่าตามบ้าน เรามีเรคคอร์ดว่ายุงที่จับมาได้เป็นยุงชนิดไหน ออกมาช่วงเวลาไหน ทีนี้พอรู้ว่ายุงชนิดไหนเป็นพาหะนำไข้มาลาเลีย ไข้เลือดออก หรือเท้าช้างอะไรก็แล้วแต่ เรารู้พฤติกรรมของมัน รู้ลักษณะทางกายภาพของมัน ก็สามารถหาวิธีป้องกัน หรือการปราบที่เฉพาะเจาะจงลงไปได้

@การเป็นคนไทยคนเดียวในสถาบันระดับนานาชาติมีปัญหาในการทำงานบ้างหรือไม่ 

ผมไปทำงานที่สมิทโซเนียนตอนปี 1967 คนผิวขาวผิวดำยังตีกันอยู่ เราเป็นคนต่างชาติเข้าไปก็ต้องคิดว่าที่เราได้ทำงานเพราะ หนึ่ง ความสามารถในงาน สอง ผลผลิตที่เราให้เขา รองลงมาคือต้องเข้ากับเขาได้ ผมมีมนุษยสัมพันธ์ ในที่สุดเขาก็ให้ความไว้วางใจ อย่างตอนเกิดสึนามิที่เมืองไทย เพื่อนๆ ที่สถาบันก็มาบริจาคกับผม บางคนเอาเช็คมาให้ เอาข้าวของมาให้ ทั้งที่มีหลายแห่งรับบริจาค

ผมคิดว่าเราต้องไม่ดูถูกคนอื่น ขณะเดียวกันก็ต้องภูมิใจที่เราไม่ได้ด้อยกว่าใคร อยู่ที่นั่นก็เหมือนเป็นตัวแทนของประเทศ รู้สึกว่าไม่อยากทำอะไรที่เสียหาย และอยากทำอะไรให้กับชุมชนคนไทยด้วยกัน ปี 1980 ผมตั้งสมาคมไทยอาสา "Thai for Thais Association" หมายถึงเราคนไทยทำอะไรเพื่อประเทศชาติ เพื่อส่วนรวม ทำงานเกี่ยวกับการเผยแพร่ศิลปวัฒนธรรม ศิลปหัตถกรรม ดูแลด้านสวัสดิการความเป็นอยู่ในหมู่คนเอเชียด้วยกัน มีการจัดงานที่สถาบันสมิทโซเนียนอย่างต่อเนื่อง ผมได้รับรางวัล Un-Sung Hero เมื่อปี 2007 คนไทยเรียกว่า ปิดทองหลังพระ เพราะทางสถาบันเห็นผลงานที่เราทำเป็นหมู่คณะ ไม่ใช่ทำแต่งานอาชีพอย่างเดียว ซึ่งตอนอยู่ที่สหรัฐนอกเวลางานผมเป็นนักข่าว เขียนข่าวให้กับหนังสือพิมพ์ไทยที่นั่น รวมถึงหนังสือในเมืองไทยอย่าง ไทยรัฐ สกุลไทย แล้วก็เป็นช่างภาพด้วย
ตอนนี้เทคโนโลยีการถ่ายภาพพัฒนาไปมาก มีผลต่องานวาดภาพทางวิทยาศาสตร์มากน้อยแค่ไหน

มันอาจจะมีบทบาทมากขึ้น เพราะเครื่องไม้เครื่องมือราคาถูกขึ้น เทคโนโลยีดีขึ้นทำให้ทำงานได้เร็ว แต่ผมคิดว่ามันทดแทนกันไม่ได้ ในการถ่ายรูปอะไรที่เล็กมากๆ ถึงกล้องจะทำได้ แต่การวาดภาพทางด้านวิทยาศาสตร์ที่เกี่ยวกับงานวิจัยต่างๆ มันไม่ได้เก็บเฉพาะภาพด้านนอก ต้องนำด้านในออกมาด้วย โดยเฉพาะอย่างยิ่งแมลง เราใช้อวัยวะเพศเป็นตัวที่จะบอกความแตกต่างระหว่างวงศ์ของมัน แต่ละชนิดเราต้องตัดทางด้านล่างอวัยวะเพศไปส่องกล้อง เพื่อดูว่าตัวผู้เป็นอย่างไร ตัวเมียรังไข่ของมันเป็นอย่างไร เพราะฉะนั้นนักวิทยาศาสตร์ที่ทำงานทางด้านแมลงก็เป็นเหมือนกับหมอ เขาศึกษาทุกอย่างในสัดส่วนของมัน เมื่อเราวาดภาพออกมาแล้วมันจะได้ประโยชน์ทั้งการพิมพ์ ลายเส้นอะไรต่างๆ จะชัดเจน อวัยวะอยู่ด้านบน กลาง ล่าง เมื่อมันอยู่ในเฟรมเดียวกันทั้งหมด การวาดรูปจะอธิบายได้มากกว่า ถามว่าเรามีกล้องที่สามารถถ่ายได้มั้ย มี แพงมากด้วย แต่รูปถ่ายบางทีรายละเอียดเนื้อเยื่อต่างๆ มันจะไม่ชัด เมื่อไปพิมพ์ก็ไม่ชัด ใช้เป็นตำราศึกษาก็ยากที่คนทั่วไปจะเข้าใจ 

งานวิทยาศาสตร์โดยเฉพาะอย่างยิ่งเกี่ยวกับแมลงมันมีความซับซ้อน เมื่อมีภาพประกอบงานที่ยากก็จะง่ายขึ้น เพราะฉะนั้นการวาดภาพทางด้านวิทยาศาสตร์มันจึงเกิดขึ้น ในสหรัฐในช่วงที่ผมไปอยู่ใหม่ๆ ผมเป็นหนึ่งใน 20 คนของนักวาดภาพทางวิทยาศาสตร์ทั้งในและนอกสถาบัน เรารวมกลุ่มเป็นชมรมนักวาดภาพทางด้านวิทยาศาสตร์

@ชมรมนี้ทำอะไรบ้าง

ก็ทำงานหลายอย่าง ปีหนึ่งเราจะออกไปทำเวิร์คชอปตามสถาบันการศึกษาหรือที่ไหนก็ตามที่เขาต้องการเรียนวาดรูป จัดเป็นคอร์สโดยมีผมเป็นหนึ่งในผู้สอน ปัจจุบันมีสมาชิกหลายพันคน ซึ่งไอเดียนี้ทำให้ผมคิดว่าเมืองไทยเราควรที่จะทำเหมือนกัน ในช่วงที่ผมมาพักร้อนที่นี่ รู้จักอาจารย์ตามมหาวิทยาลัยต่างๆ บ้าง ลองถามดูเขาก็ให้ความสนใจ อย่างที่ ม.เกษตรศาสตร์ บางเขน เวิร์คชอปมาแล้ว 3 ครั้ง ที่ ม.ขอนแก่น 3 ครั้ง และที่ ม.มหิดล 1 ครั้ง รวมถึงที่ศูนย์ศิลปาชีพ ซึ่งเขาก็มีช่างวาดภาพที่มีฝีมือ แต่เวลาวาดภาพแมลง ผีเสื้อ เขาอยากเรียนความถูกต้องของมัน 

สำหรับปีนี้ผมได้มาจัดเวิร์คชอปที่พิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์ ปทุมธานีด้วย ใช้เวลา 4 วันมีนักวิทยาศาสตร์ที่ทำการวิจัยอะไรต่างๆ นักศึกษาหรือแม้แต่นักวิชาการมาเรียน คิดว่าน่าจะได้ประโยชน์มากๆ

@ภาพที่นำมาจัดแสดงครั้งนี้มีภาพอะไรบ้าง

เป็นภาพผีเสื้อและภาพดอกไม้ชื่อพระราชทาน รูปผีเสื้อเป็นส่วนหนึ่งของ Peterson Field Guides ที่ผมวาดไว้ทั้งหมดกว่า 500 ชนิดและเป็นผลงานที่ได้รับรางวัล หนังสือนี้เป็นคู่มือในการศึกษาผีเสื้อแถบตอนเหนือของเม็กซิโกขึ้นไปถึงสหรัฐอเมริกาและแคนาดา และผมเป็นเอเชียคนแรกที่เขาให้เกียรติวาดภาพในซีรีส์ของฟิลด์ไกด์นี้ ซึ่งตีพิมพ์ตั้งแต่ปี 1992 ขายไปแล้วกว่า 30,000 เล่ม

ส่วนภาพดอกไม้ชื่อพระราชทานเป็นโปรเจคที่ผมภูมิใจ ตอนนี้วาดได้ 7 ภาพแล้ว อยากวาดให้ได้มากขึ้น ที่ผมสนใจดอกไม้ชื่อพระราชทานเพราะส่วนมากจะเป็นดอกไม้ชนิดใหม่ของกลุ่มวงศ์ดอกไม้ชนิดนั้น และผมเป็นคนวาดภาพดอกไม้ชนิดเดียวในโลก ที่สำคัญเรามีความภูมิใจในราชวงศ์และคิดว่าจะเป็นสิ่งซึ่งควรมีไว้ในชีวิตทางด้านวาดภาพ

@อาจารย์มองวิชาการด้านกีฏวิทยาในเมืองไทยอย่างไร

ทางด้านการวิจัยต่างๆ มีความก้าวหน้า แต่ทางด้านการวาดภาพยังไม่มาก อาจจะมีในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา ที่ผมได้มาสอนตามสถาบัน ตามมหาวิทยาลัยต่างๆ มีคนที่เข้ามาเรียนกับผมน่าจะเกิน 300 คน เป็นอาจารย์และนักศึกษา แน่นอนถ้าเขาได้นำไปใช้ประโยชน์ งานด้านนี้ก็คงขยายต่อไป

@ใช้ชีวิตส่วนใหญ่ในสหรัฐอเมริกา กลับมาเมืองไทยคราวนี้รู้สึกอย่างไรบ้าง

ผมกลับมาเมืองไทยทุกปี เว้นไปเมื่อปี 2008 ที่การเมืองมันไม่นิ่ง อยู่ที่โน่นผมเคยเป็นที่ปรึกษาผู้ว่าการรัฐแมรีแลนด์ เป็นประธานเกี่ยวกับความเสมอภาคของชาวเอเชีย คิดว่าความเสมอภาคและความเป็นธรรมควรเป็นแนวทางในการปฏิบัติงานเพื่อมวลชน เพื่อส่วนรวม แต่ที่เห็นมารู้สึกว่าบ้านเรายังขาดตรงนี้ ผมอยากให้ทุกคนเห็นแก่ส่วนรวมมากขึ้น  ชีวิตเราจะอยู่ได้นานเท่าไหร่ สิ่งที่เราต้องการมันเป็นกิเลสเมื่อได้มาแล้วก็ไม่เห็นมีอะไรเลย ผมได้รางวัลมาเยอะแยะไปหมด ก็งั้นๆ มันเป็นเพียงตัวอย่างให้คนอื่นเห็นว่าเราทำได้ แต่ใช่ว่ารางวัลจะทำให้ผมวิเศษกว่าคนอื่น ไม่ใช่ เพียงแต่ให้คนอื่นได้เห็นในความดีที่เราทำ แล้วเขาจะได้มีกำลังใจทำตาม อะไรที่เราทำไปแล้วส่งเสริมชุมชน สังคม เราก็ได้รับความสุขด้วย

...........

สำหรับ วิชัย มะลิกุล จิตรกรนักกีฏวิทยาวัย 66 ปีผู้เปี่ยมไปด้วยพลังชีวิต, ศิลปะสอนให้เขารู้จักความงาม วิทยาศาสตร์สอนให้ซื่อสัตย์ต่อความจริง ทว่า..ชีวิตคือการตั้งมั่นในความดี

Tags : วิชัย มะลิกุล