แนวโต้คลื่น

การที่คนไทยได้ฟัง พระราชดำรัส เกี่ยวกับเศรษฐกิจพอเพียงเป็นครั้งแรกหลังจากประเทศไทยประสบวิกฤติเศรษฐกิจเมื่อกลางปี 2540 ได้ 5 เดือน นั้น ไม่ใช่เหตุบังเอิญ ในหลวงทรงศึกษาศาสตร์ต่างๆ มาเป็นเวลานานทั้งในด้านส่วนรวม (macro) และด้านส่วนย่อย (micro) หลายอย่างได้ทรงทดลองด้วยพระองค์เอง

พระองค์ทรงเข้าพระทัยอย่างถ่องแท้ถึงหลักปรัชญาและวิวัฒนาการของการพัฒนาพร้อมทั้งปัญหาสารพัดที่เกิดขึ้น รวมทั้งผลพวงบางอย่างดังที่ปรากฏในกลุ่มประเทศก้าวหน้าที่เรามักเรียกกันว่าโลกที่ 1 และเหตุปัจจัยที่ทำให้เกิดวิกฤติเศรษฐกิจ

เศรษฐกิจพอเพียงเป็นภูมิปัญญาที่ทรงสังเคราะห์จากการศึกษาอย่างกว้างขวางลึกซึ้งและเป็นทางเลือกสำหรับคนไทยเพื่อใช้ในการแก้ปัญหาที่แสดงอาการออกมาในรูปของวิกฤติเศรษฐกิจ พระองค์จึงพระราชทานแนวพระราชดำริให้คนไทยฟังอย่างทั่วถึงเป็นครั้งแรก นับเป็นพระมหากรุณาธิคุณล้นเกล้าฯ

หัวใจของเศรษฐกิจพอเพียงมีดังนี้ (1)

 "เศรษฐกิจพอเพียงเป็นปรัชญาชี้ถึงแนวการดำรงอยู่และปฏิบัติตนของประชาชนในทุกระดับ ตั้งแต่ระดับครอบครัว ระดับชุมชน จนถึงระดับรัฐ ทั้งในการพัฒนาและบริหารประเทศให้ดำเนินไปใน ทางสายกลาง โดยเฉพาะการพัฒนาเศรษฐกิจเพื่อให้ก้าวทันต่อโลกยุคโลกาภิวัตน์ ความพอเพียงหมายถึงความพอประมาณ ความมีเหตุผล รวมถึงความจำเป็นที่จะต้องมีระบบภูมิคุ้มกันในตัวที่ดีพอสมควรต่อการมีผลกระทบใด ๆ อันเกิดจากการเปลี่ยนแปลงทั้งภายนอกและภายใน ทั้งนี้ จะต้องอาศัยความรอบรู้ ความรอบคอบ และความระมัดระวังอย่างยิ่งในการนำวิชาการต่าง ๆ มาใช้ในการวางแผนและการดำเนินการทุกขั้นตอน และขณะเดียวกันจะต้องเสริมสร้างพื้นฐานจิตใจของคนในชาติ โดยเฉพาะเจ้าหน้าที่ของรัฐ นักทฤษฎีและนักธุรกิจในทุกระดับให้มีสำนึกในคุณธรรมความซื่อสัตย์สุจริต และให้มีความรอบรู้ที่เหมาะสม ดำเนินชีวิตด้วยความอดทน ความเพียร มีสติ ปัญญาและความรอบคอบ เพื่อให้สมดุลและพร้อมต่อการรองรับการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วและกว้างขวางทั้งทางด้านวัตถุ สังคม สิ่งแวดล้อมและวัฒนธรรมจากโลกภายนอกได้เป็นอย่างดี"

พระราชดำรัสแสดงแก่นของฐานความคิดชัดเจนว่าเศรษฐกิจพอเพียงเป็นทั้งปรัชญาดำเนินชีวิตและแนวคิดด้านการพัฒนาประเทศ

ความหมายของคำว่า "พอเพียง" ในด้านปรัชญาดำเนินชีวิตคงกว้างและสำคัญไม่น้อยกว่าความหมายทางด้านเศรษฐกิจ ทั้งนี้ เพราะเราจะไม่มีความรู้สึกว่าพอใจในทางเศรษฐกิจ ซึ่งเป็นความพอใจทางวัตถุ หากเราไม่มีความพอใจในด้านความรู้สึกซึ่งมีฐานอยู่บนการดำเนินชีวิตตามความเข้าใจอย่างถ่องแท้ในหลักวิทยาศาสตร์และกฏเกณฑ์ของศีลธรรมจรรยา หรืออีกนัยหนึ่ง การพัฒนาเศรษฐกิจจะไม่สำเร็จและยั่งยืนหากฐานทางวิทยาศาสตร์กับฐานทางสังคมและการเมืองยังไม่แน่นพอ ฐานทางวิทยาศาสตร์มาจากการศึกษาวิชาต่าง ๆ ส่วนฐานทางสังคมและการเมืองต้องวางอยู่ในกรอบของศีลธรรมจรรยาอันดีงาม

ในหลวงตรัสด้วยว่า เศรษฐกิจพอเพียง "….หมายความว่า วิธีปฏิบัติ ……ไม่ต้องทำทั้งหมด และขอเติมว่า…..ทำทั้งหมดทำไม่ได้ ไม่มีทาง ถ้า ….ครอบครัว หรือแม้แต่หมู่บ้านจะทำเศรษฐกิจพอเพียงจะเป็นการถอยหลังถึงสมัยหิน …"

ฉะนั้น เศรษฐกิจพอเพียงไม่ได้หมายความว่าให้คนไทยทุกครอบครัวผลิตทุกอย่างใช้เองในครอบครัว หรือชุมชนใดชุมชนหนึ่งผลิตทุกอย่างเพื่อใช้ในชุมชน หรือประเทศไทยทั้งประเทศอันเป็นชุมชนใหญ่พยายามผลิตทุกอย่างเองเพื่อใช้ภายในประเทศโดยปราศจากการค้าขายแลกเปลี่ยน

นั่นคือ เศรษฐกิจพอเพียงไม่ได้หมายความว่าให้ครอบครัวไทย ชุมชนไทย และประเทศไทยเดินกลับไปสู่จุด A ในเส้น "วิวัฒนาการเศรษฐกิจ" ของภาพที่ 2 ของบทที่ 1

ลองคิดง่าย ๆ ว่า ถ้าเราเลิกซื้อน้ำมันจากต่างประเทศเพียงอย่างเดียวและหันกลับไปใช้เกวียน ใช้เลื่อน ใช้เรือแจวเรือถ่อ ใช้การแบกหามและการหาบเพื่อการขนส่ง ซึ่งเป็นการย้อนกลับไปดำเนินชีวิตในยุคเกษตรกรรมและใช้เทคโนโลยีที่ก่อให้เกิดคลื่นลูกที่ 1 ทุกคนคงพอจินตนาการได้ว่าระดับความเป็นอยู่ของเราจะเป็นอย่างไร

หรือในระดับครอบครัว ถ้าให้ทุกครอบครัวทำนาเอง ปลูกผักเอง หาปลาเอง เลี้ยงไก่เอง ตัดฟืนและเผาถ่านเอง ความเป็นอยู่ของคนไทยโดยรวมคงลดลงมาก ชาวไร่ชาวนาคงยังพอทำได้ แต่คนในกรุงเทพ ฯ และเมืองอื่น ๆ รวมทั้งครอบครัวของข้าราชการคงทำไม่ได้ ถ้าไม่แน่ใจว่าผลของความพยายามที่จะทำให้ประเทศกลับไปอยู่ ณ จุด A หรือ "เศรษฐกิจในตัวเอง" แบบสมบูรณ์จะเป็นอย่างไร อาจลองศึกษาความเป็นไปของเขมรดูก็จะรู้ทันทีว่า พอยึดประเทศได้เมื่อหลายปีก่อน เขมรแดงพยายามจะทำอย่างนั้น ผลลัพธ์คือความหายนะ

เศรษฐกิจพอเพียงจึงหมายความว่า เราใช้ทรัพยากรที่มีจำกัดในการผลิตเพื่อบริโภคเองบ้าง และเพื่อแลกเปลี่ยนบ้าง ตามความเหมาะสมและมีสมดุล เป็นการเดินทางสายกลาง จุดมุ่งหมายเบื้องต้นของการปฏิบัติเศรษฐกิจพอเพียงได้แก่การพัฒนาให้คนไทยทุกคนมีสิ่งต่าง ๆ เพียงพอต่อความต้องการเบื้องต้นสำหรับการดำรงชีวิต

สิ่งที่ควรสังเกตเป็นพิเศษคือความแตกต่างระหว่างคำว่า "เพียงพอ" กับ "พอเพียง"

คำว่า "เพียงพอ" มีความหมายในเชิงกายภาพ

ส่วน "พอเพียง" มีความหมายในเชิงนามธรรมอันเป็นความรู้สึกในจิตใจ

"เพียงพอ" ในที่นี้หมายถึงความต้องการเบื้องต้นในการดำรงชีวิตทุกอย่างได้รับการตอบสนองอย่างครบถ้วน นั่นคือ มีอาหารตามที่ร่างกายต้องการ มีเครื่องนุ่งห่มและที่อยู่อาศัยที่เหมาะสมกับลมฟ้าอากาศ มียาและการรักษาพยาบาลพอกับการบำบัดโรค เมื่อบุคคลบรรลุถึงจุดนี้และมีความรู้สึกพอใจพร้อมกันไปด้วยจึงจะหมายความว่าเขามีความ"พอเพียง"ตามความหมายของเศรษฐกิจพอเพียง

อาจจะมีกรณีที่บุคคลมีความรู้สึกว่าพอใจ ก่อนที่ความต้องการเบื้องต้นจะได้รับการตอบสนองอย่างครบถ้วนเพราะเขาไม่เข้าใจอย่างถ่องแท้ถึงความต้องการของร่างกาย เช่น ไม่รู้ว่าเขายังขาดธาตุอาหารสำคัญ ในกรณีนี้ความรู้สึกพอใจเกิดจาก "ความไม่รู้" หรือ "อวิชชา" จึงไม่ถือว่าประสบความสำเร็จตามข่ายความหมายของเศรษฐกิจพอเพียง

จะเห็นว่าเมื่อบุคคลมีทุกอย่างตามความต้องการเบื้องต้นแล้ว ในหลวงไม่ได้ตรัสว่าให้หยุดแค่นั้น ท่านตรัสว่าถ้าทรัพยากรและขีดความสามารถมีพอ เราจะผลิตและบริโภคเกินนั้นบ้างก็ได้ พระองค์ตรัสว่า "แม้บางอย่างจะดูฟุ่มเฟือยแต่ก็ทำให้มีความสุข ถ้าทำได้ก็สมควรจะทำ ก็สมควรที่จะปฏิบัติ"

ตัวอย่างง่าย ๆ ในที่นี้อาจได้แก่การใช้เครื่องปรับอากาศไฟฟ้า เมืองไทยโดยทั่วไปเป็นเมืองร้อน บ้านที่ปลูกอย่างถูกลักษณะและเหมาะสมกับทิศทางลมเพื่อเอื้อให้อากาศถ่ายเทอย่างดีเพียงพอต่อความต้องการเบื้องต้นของร่ายกาย แต่เมื่อเรามีรายได้จนสามารถซื้อเครื่องปรับอากาศเพื่อทำให้ร่างกายสบายยิ่งขึ้นโดยการไม่ก่อหนี้ยืมสินหรือทำลายความสมดุล เราก็ทำได้

อย่างไรก็ตาม นั่นไม่ได้หมายความว่าคนไทยที่ร่ำรวยควรจะแสดงความฟุ้งเฟ้อโอ้อวดกันอย่างประเจิดประเจ้อ เช่น ดื่มเหล้าองุ่นขวดละเป็นแสนบาท ซื้อกระเป๋าถือหรือนาฬิการาคาเป็นแสนเป็นล้านบาท อันเป็นการกระทำแบบสุดโต่งและเกินความจำเป็น ในขณะที่คนไทยอีกหลายล้านคนยังอดอยากยากเข็ญ หาเช้ากินค่ำ ไม่มีแม้แต่ข้าวสารจะกรอกหม้อให้พอเลี้ยงครอบครัว

ในอีกนัยหนึ่งคนไทยทุกคนควรมีทุกอย่างตามที่ร่างกายต้องการอย่างครบถ้วน คือ เพียงพอ

ถ้ามองกันในแง่ของการขยายตัวทางเศรษฐกิจซึ่งขยายตัวอย่างรวดเร็วเมื่อประเทศมุ่งเน้นการผลิตเพื่อการส่งออกเป็นหลัก การขยายตัวอย่างรวดเร็วนั้นไร้ค่าถ้าผลของมันไปตกอยู่กับคนรวยเพียงกลุ่มเดียวในขณะที่อีกเป็นสิบล้านคนต้องยากจนข้นแค้น

ฉะนั้น จากมุมมองของเศรษฐกิจพอเพียง จุดมุ่งหมายของการพัฒนาเศรษฐกิจควรจะเน้นการกระจายรายได้ไปสู่คนจนให้มากยิ่งขึ้น ทำให้เกิดความเป็นธรรมมากกว่าที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน นั่นจะเป็นการสร้างภูมิป้องกันปัญหาความขัดแย้งในสังคม

ความรู้สึกพอเพียงในการดำรงชีวิตในด้านต่าง ๆ ซึ่งรวมไปถึงสิ่งสำคัญ เช่น กระบวนการคิดและการปฏิบัติตน วางอยู่บนฐานของความเข้าใจอย่างถ่องแท้และศีลธรรมจรรยาพร้อมทั้งการเปลี่ยนกระบวนความคิดของคนไทยเป็นจำนวนมากให้อยู่บนฐานนั้น

ส่วนการจะทำอย่างไรให้คนทั้งชาติลดความโลภ อยู่ในธรรม เปลี่ยนความคิดและมีความพอใจ หรือรู้สึกพอเพียงเมื่อมีทุกอย่างครบตามความต้องการเบื้องต้นอย่างเพียงพอแล้ว คงเป็นภาระของพ่อแม่ ผู้นำจากระดับหมู่บ้านไปจนถึงระดับชาติและผู้นำทางศาสนา

มองจากมุมของทางสายกลาง เศรษฐกิจพอเพียงจึงเป็นภูมิปัญญาสำหรับแก้ปัญหาความไม่สมดุลของสังคมไทยในปัจจุบัน อันดูจะประกอบด้วยสิ่งเหล่านี้

• ด้านวัตถุหรือเศรษฐกิจ กับ ด้านจิตใจหรือศีลธรรมจรรยา ที่ผ่านมาวัตถุได้รับการเน้นทำให้เกิดความโลภไม่สิ้นสุด คนรวยได้รับการยกย่อง ไม่ว่าความรวยนั้นจะได้มาอย่างไร ส่วนด้านจิตใจถูกละเลย ไม่ได้รับการพัฒนา คนที่ทำตามกฎเกณฑ์หรือคนดี มักไม่ร่ำรวยอย่างรวดเร็วทางวัตถุเหมือนคนคดโกง เป็นคนที่มักถูกมองข้าม ไม่ได้รับการยกย่อง หรืออาจได้รับการดูถูกว่าโง่เสียด้วยซ้ำ
• ด้านการผลิตเพื่อบริโภคเองในครอบครัว กับ เพื่อขาย ที่ผ่านมา การผลิตเพื่อขายได้รับการเน้น ทำให้เกิดความชำนาญในการผลิตเฉพาะอย่างและเศรษฐกิจขยายตัวอย่างรวดเร็ว ในขณะที่การผลิตเพื่อบริโภคในครอบครัวแทบไม่ได้รับความสนใจ การทำอะไรเป็นแต่เพียงอย่างเดียวหรือการผลิตเฉพาะอย่างทำให้เพิ่มความเสี่ยงต่อเหตุการณ์ภายนอกมากขึ้น
• ด้านการผลิตเพื่อขายในประเทศ กับ การผลิตเพื่อส่งออก ที่ผ่านมา การผลิตเพื่อส่งออกได้รับการส่งเสริมมากกว่าเพื่อบริโภคในประเทศ การผลิตใช้เทคโนโลยีทันสมัยซึ่งผู้อื่นเป็นผู้คิดได้และสร้างขึ้นเพื่อมุ่งลดต้นทุนให้ต่ำกว่าคู่แข่งขันในตลาดต่างประเทศ แต่พร้อมกันนั้น ภูมิปัญญาดั้งเดิมไม่ได้รับความสนใจและค่อย ๆ ถูกลืมไปทีละอย่างสองอย่างจนสูญหายไปในที่สุด
• ด้านการลงทุนในกรุงเทพฯ และปริมณฑล กับ ชนบทที่ห่างไกล ที่ผ่านมา กรุงเทพ ฯ และปริมณฑล ได้รับเงินทุนเป็นส่วนใหญ่ ชนบทห่างไกลถูกทอดทิ้ง ที่เป็นเช่นนั้นเพราะคนกรุงเทพ ฯ มีการศึกษามากกว่าคนชนบท มีผลประโยชน์ในกรุงเทพ ฯ ที่จะต้องรักษา มีอำนาจในการปกครองประเทศ ผู้นำรัฐบาลเห็นกรุงเทพ ฯ อยู่ทุกวัน แต่แทบไม่เคยสัมผัสชนบทอย่างแท้จริง ไม่เคยสัมผัสความยากจนอย่างใกล้ชิด ไม่เคยรู้อย่างแท้จริงว่าคนไทยส่วนมากมีความเป็นอยู่อย่างไร
• ด้านการกระจายผลของการขยายตัวทางเศรษฐกิจให้ตกอยู่ในมือคนรวยซึ่งมีทุกสิ่งทุกอย่างที่ร่างกายต้องการแล้ว กับ คนจนเป็นจำนวนมากซึ่งต้องหาเช้ากินค่ำ ที่ผ่านมาคนรวยยิ่งร่ำรวยมากขึ้นอย่างรวดเร็ว ส่วนคนจนยังจนต่อไป คนรวยเป็นผู้คุมอำนาจทางการเมืองและทางนโยบายเศรษฐกิจ ทำให้กลุ่มคนรวยได้รับการเอื้ออาทรและผลประโยชน์มากกว่ากลุ่มคนจน
• ด้านการอุตสาหกรรมและการบริการ กับ การเกษตร ที่ผ่านมาอุตสาหกรรมและการบริการได้รับการสนับสนุนอย่างท่วมท้น ในขณะที่การเกษตรเกือบถูกลืม ยิ่งไปกว่านั้น เกษตรกรได้รับการเหยียดหยามว่าต่ำต้อย เชย ล้าหลัง ไม่มีใครเหลียวแลเมื่อยามแก่เฒ่า ไม่มีสวัสดิการของรัฐเหมือนคนในอาชีพอื่น ๆ สาเหตุหนึ่งที่การเกษตรถูกลืมเพราะเราผลิตอาหารเลี้ยงตัวเองได้ แม้จะไม่ได้รับความเอื้ออาทรทางด้านนโยบาย ชาวนาก็ยังผลิตข้าวเลี้ยงคนทั้งชาติ แถมยังมีเหลือส่งออกไปขายต่างประเทศเพื่อหาเงินให้เศรษฐกิจภาคอื่นอีกด้วย
• ด้านเทคโนโลยียุคใหม่ กับ ภูมิปัญญาท้องถิ่น ที่ผ่านมาเราทุ่มเทเพื่อเรียนรู้เทคโนโลยีใหม่ที่คิดได้โดยคนอื่น พร้อม ๆ กับเหยียดหยามภูมิปัญญาเดิม เราแทบจะไม่รู้ด้วยซ้ำว่าเรามีอะไรดี ไม่เข้าใจและซาบซึ้งในสิ่งที่เรามีอยู่แล้ว และมักไม่สนใจศึกษาเพื่อพัฒนาต่อไป
• ด้านการศึกษาในโรงเรียน กับ การศึกษานอกโรงเรียน ที่ผ่านมาเรามองการศึกษาแคบมากและมักจำกัดอยู่ในบริบทของโรงเรียนซึ่งส่งเสริมการแสวงหาความรู้และการฝึกฝนด้านเทคนิค แม้การศึกษานอกโรงเรียนจะเริ่มได้รับความสนใจมากขึ้นในระยะหลัง แต่ก็ยังมักเป็นการมุ่งฝึกฝนทางด้านเทคนิค เราละทิ้งการศึกษานอกโรงเรียนที่สำคัญยิ่งอย่างหนึ่งซึ่งได้แก่การปลูกฝังมาตรฐานของพฤติกรรมให้อยู่ในกรอบศีลธรรมจรรยา การศึกษาด้านนี้ต้องเกิดในครอบครัวและสังคมรอบตัวเด็ก การเรียนการสอนที่ดีที่สุดคือการมีผู้ใหญ่ในครอบครัวและสังคมรอบด้านเป็นต้นแบบ นอกจากนั้นการศึกษาของเรายังมุ่งเน้นการแสวงหาความรู้มากกว่าการฝึกให้คิดเชิงวิพากษ์
• ด้านการใช้ธรรมชาติแบบทำลาย กับ การใช้แบบกลมกลืน เท่าที่ผ่านมาเราพัฒนาประเทศด้วยการทำลายธรรมชาติ ไม่ว่าจะเป็นการล้างป่าเพื่อพัฒนาการเกษตรและเพื่อสร้างแหล่งท่องเที่ยว การใช้สารเคมีเพื่อกระตุ้นการเติบโตหรือปราบศัตรูของพืชและสัตว์ หรือ การปล่อยของเสียออกไปในอากาศ ผืนดินและลำน้ำ

สำหรับในด้านการแสวงหาจุดสมดุลทางเศรษฐกิจโดยรวม เราอาจมองได้อีกมุมหนึ่งว่าเป็นการหาความพอเหมาะระหว่างการขยายตัวอย่างรวดเร็ว ซึ่งเราอาจได้จากการมุ่งเน้นการพัฒนาประเทศไปที่ "เศรษฐกิจการค้า" ซึ่งมีฐานอยู่ที่ "รู้อะไรรู้กระจ่างแต่อย่างเดียว" หรือความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน และการใช้เทคโนโลยีล่าสุด เช่น เรดาร์และคลื่นเสียงใต้น้ำเพื่อตามฝูงปลาในทะเล กับ การขยายตัวระดับต่ำกว่าซึ่งเกิดจากการพัฒนาที่แบ่งคนส่วนหนึ่งไปผลิตสิ่งที่เขาไม่มีความเชี่ยวชาญมากนัก และใช้เทคโนโลยีแบบภูมิปัญญาดั้งเดิม เช่น เรือหาปลาที่เคยมีใช้อยู่ตามหมู่บ้าน

ถ้าพูดในทางนัยของการลงทุนของนักธุรกิจก็เป็นเสมือนการกระจายทุนไปลงในธุรกิจหลาย ๆ อย่าง และในหลาย ๆ สถานที่เพื่อลดและกระจายความเสี่ยง หรือถ้าพูดในทางนัยของการประกันภัย ความแตกต่างของการขยายตัวทางเศรษฐกิจในอัตราสูงอันเนื่องมาจากการมุ่งผลิตทุกอย่างเพื่อการค้า (อาจเป็นร้อยละ 8 ต่อปี) และการขยายตัวในอัตราต่ำกว่าอันเนื่องจากการเน้นการผลิตเพื่อใช้เองมากขึ้น (อาจจะเป็นร้อยละ 6 ต่อปี) คือ"เบี้ยประกัน"ที่เราต้อง"จ่าย"เพื่อลดความเสี่ยง ในกรณีนี้ "ค่าประกัน"เท่ากับการขยายตัวทางเศรษฐกิจในอัตราร้อยละ 2 ต่อปีที่เราอาจได้รับแต่เราไม่ได้

กระบวนการหาจุดสมดุลจะต้องมาจากการศึกษาอย่างถ่องแท้ถึงระดับของความต้องการเบื้องต้นของชาติ การสนองความต้องการนี้จะเป็นจุดมุ่งหมายของชาติ นอกจากนั้นยังจะต้องมีการศึกษาถึงวิธีการที่จะทำให้ชาติบรรลุจุดมุ่งหมายนั้น ทั้งจุดมุ่งหมายและวิธีการที่จะบรรลุจุดมุ่งหมายต้องเป็นที่ยอมรับของคนทั้งชาติด้วย แนวการดำเนินงานอาจเป็นดังนี้

รัฐบาลอาจตั้งคณะกรรมการระดับชาติขึ้นคณะหนึ่งซึ่งประกอบด้วยผู้ทรงคุณวุฒิในด้านต่าง ๆ อาจเรียกว่า "คณะกรรมการร่างยุทธศาสตร์แห่งชาติ" คณะกรรมการนี้จะเป็นตัวจักรในการอำนวยการศึกษา ค้นหา ตั้งจุดมุ่งหมายและออกแบบยุทธศาสตร์เพื่อพัฒนาชาติในระยะยาว ในทำนองเดียวกันกับคณะกรรมการร่างรัฐธรรมนูญ ในการร่างจุดมุ่งหมายและยุทธศาสตร์เพื่อพัฒนาชาติ ต้องมีการทำประชาพิจารณ์และปรึกษาคนทั้งชาติอย่างกว้างขวาง เมื่อสำเร็จแล้ว เราจะยึดยุทธศาสตร์เพื่อพัฒนาชาตินั้นเป็นแนวการพัฒนาประเทศสืบไป

ยุทธศาสตร์นั้นจะอยู่เหนือการเมืองเช่นเดียวกับรัฐธรรมนูญ นั่นคือ จะไม่ยกเลิกไม่ว่าใครจะเข้ามาเป็นรัฐบาล จะเป็นแนวการพัฒนาระยะยาวที่แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมทุกฉบับต้องยึดเป็นแกน เราอาจแก้ไขปรับเปลี่ยนรายละเอียดของยุทธศาสตร์บ้างตามความเหมาะสม แต่จะไม่ยกเลิก

เพื่อลดความเสี่ยงของประเทศชาติ เราอาจมอบให้"คณะกรรมการร่างยุทธศาสตร์แห่งชาติ"นี้พิจารณานโยบายและมาตรการที่จะลดการลงทุนเพื่อมุ่งเน้นการส่งออกแบบสุดโต่งดังที่เป็นมาในช่วง 20 กว่าปีที่แล้วให้น้อยลงกว่าเดิม โดยเฉพาะการลงทุนในกรุงเทพ ฯ และภาคกลาง หันไปเน้นการลงทุนในส่วนภูมิภาคห่างไกลอย่างจริงจัง

ในการพิจารณาความเป็นไปได้ของการลงทุนในด้านต่าง ๆ อาจให้ลดความสำคัญของผลตอบแทนและอัตราการขยายตัวทางเศรษฐกิจลง และให้เพิ่มความสำคัญของการกระจายเงินทุนไปสู่ภูมิภาคให้มากขึ้น

การกระจายเงินทุนไปสู่ภูมิภาคอาจทำให้อัตราการขยายตัวของเศรษฐกิจส่วนรวมลดลง แต่จะเป็นการลดความเสี่ยงต่อผลกระทบของเหตุการณ์ภายนอก และผลกระทบทางสังคมที่เกิดจากการล่มสลายของครอบครัวอันเกิดจากคนในชนบทเป็นจำนวนมากต้องทิ้งครอบครัวไปหากินไกล ๆ นอกจากนั้น ยังจะเป็นการกระจายรายได้ของคนในชาติให้สมดุลยิ่งขึ้นอีกด้วย เป็นการลดความเสี่ยงต่อการล่มสลายของชาติ ซึ่งอาจเกิดขึ้นจากความไม่เป็นธรรมเพราะคนจำนวนน้อยร่ำรวยมหาศาล ส่วนที่เหลืออดอยากยากจน

จริงอยู่คนรวยอาจจะเพิ่มความร่ำรวยของตนเองได้ในอัตราที่ต่ำลง แต่ส่วนที่ลดลงไปนั้นเป็นเสมือน "เบี้ยประกัน" เพื่อลดความเสี่ยงต่อการสูญทรัพย์มหาศาลในกรณีที่ประเทศเกิดจลาจลซึ่งจะนำไปสู่ความหายนะทางเศรษฐกิจในที่สุด

สำหรับการทำการเกษตรตามทฤษฎีใหม่ หรือเกษตรแบบผสมผสาน หลายคนคิดว่าเป็น "หัวใจ" ของเศรษฐกิจพอเพียง แต่มัน "ไม่ใช่"

การเกษตรตามทฤษฎีใหม่ไม่ใช่หัวใจ หากเป็นส่วนสำคัญส่วนหนึ่งของยุทธศาสตร์เพื่อพัฒนาชาติตามแนวเศรษฐกิจพอเพียง เพราะเรานำไปใช้กับครอบครัวเกษตรกรเท่านั้น เราไม่สามารถนำไปใช้กับครอบครัวที่มีอาชีพอย่างอื่นได้ เช่น หมอ ครู ข้าราชการ พ่อค้าและชาวเมืองทั่วไป นอกจากในรูปของงานอดิเรกคือการทำสวนครัว

เกษตรกรรมแบบผสมผสานนี้จะเป็นส่วนสำคัญส่วนหนึ่งในการกระจายเงินทุนไปสู่ภูมิภาคให้มากขึ้นด้วย ครอบครัวเกษตรกรที่ทำการเกษตรแบบผสมผสานจะสามารถลดความเสี่ยงจากเหตุการณ์ภายนอกได้มาก ทั้งนี้เพราะพวกเขาจะสามารถผลิตหลาย ๆ อย่างที่เป็นสิ่งจำเป็นแก่ชีวิตได้เอง นอกจากนั้นการเกษตรแบบนี้ยังลดความเสี่ยงอันเกิดจากการภัยของการรังแกธรรมชาติอีกด้วย

ยิ่งไปกว่านั้น การผลิตหลาย ๆ อย่างเอง ไม่เฮโลหรือทุ่มผลิตอย่างใดอย่างหนึ่งยังเป็นการป้องกันสินค้าเกษตรล้นตลาด การที่สินค้าเกษตรมักล้นตลาดอยู่เป็นประจำเพราะความต้องการมีจำกัด เมื่อสินค้ามีจำนวนมากราคาย่อมตกต่ำและเกษตรกรต้องขาดทุน เรื่องทำนองนี้เกิดขึ้นอยู่บ่อย ๆ ไม่ว่าจะเป็นเกี่ยวกับแตงโม มันเทศ อ้อย เผือกหรือผลไม้หลายชนิด ในทางตรงข้าม ถ้าเกษตรกรผลิตเพื่อสนองความต้องการของตัวเองก่อน และขายส่วนที่เหลือ โอกาสที่ของจะล้นตลาดย่อมลดลง

การเกษตรแบบนี้ไม่เฉพาะจะลดความเสี่ยงให้กับเกษตรกรเท่านั้น ยังจะให้ผลสำคัญอีกอย่างน้อย 2 ด้านคือ

ในด้านแรก จะช่วยป้องกันการอพยพของชาวไร่ชาวนาไปหางานทำที่อื่นเป็นเวลานาน ๆ การอพยพก่อให้เกิดการล่มสลายของครอบครัวในชนบทและสร้างปัญหาความแออัด ปัญหาสิ่งแวดล้อม และปัญหาสังคมในเมือง

อีกด้านหนึ่งคือเมื่อเศรษฐกิจในภาคอื่นประสบความถดถอยแบบฉับพลันทำให้เกิดการว่างงานจำนวนมาก ผู้ตกงานอาจกลับไปบ้านเดิมที่ยังมีญาติใกล้ชิดทำการเกษตร ความสามารถในการกลับบ้านเดิมได้ชั่วคราวแบบนี้มีบทบาทสำคัญในการลดผลกระทบของวิกฤติเมื่อปี 2540

อย่างไรก็ตาม มีประเด็นหนึ่งซึ่งการส่งเสริมเกษตรกรรมตามทฤษฎีใหม่ต้องช่วยแก้ นั่นคือ จะทำอย่างไรเกษตรกรจึงจะมีผลผลิตเหลือขายได้ในจำนวนที่พอแก่การสนองความต้องการของครอบครัว เกษตรกรต้องมีรายได้จำนวนหนึ่งซึ่งนอกเหนือไปจากการผลิตเพื่อบริโภคในครอบครัว ทั้งนี้เพราะมีหลายอย่างที่เกษตรกรผลิตเองไม่ได้ ต้องซื้อ ต้องใช้เงิน เช่น เพื่อค่าเล่าเรียนของลูกและค่ารักษาพยาบาลเมื่อเจ็บป่วย สิ่งเหล่านี้รัฐอาจหาทางช่วยได้บ้าง การศึกษาอย่างละเอียดพบว่ารัฐอาจจะช่วยเหลือบางอย่าง เช่น ยกเว้นค่าเล่าเรียน ให้ทุนการศึกษา ให้เบิกค่ารักษาพยาบาลได้ ให้ความช่วยเหลือทางด้านการวิจัยและพัฒนาโดยไม่คิดเงิน ให้สวัสดิการเมื่อยามแก่เฒ่าและหาเลี้ยงตัวเองไม่ได้ สิ่งเหล่านี้เราทำอยู่แล้วสำหรับคนหลายอาชีพ เช่น ข้าราชการ เราอาจพิจารณาทำเพื่อชาวไร่ชาวนาซึ่งเป็นกระดูกสันหลังของชาติบ้าง

แนวคิดของรัฐแนวหนึ่งซึ่งน่าจะไปได้ดีกับการเกษตรแบบทฤษฎีใหม่นี้คือ "โครงการผักสวนครัวรั้วกินได้" ถ้าการปฏิบัติเป็นไปตามอุดมการณ์ที่วางไว้ ไม่ถูกบิดเบือนไปเพราะผลประโยชน์ทางการเมืองและของคนบางกลุ่ม โครงการในแนวนี้ควรได้ผลคุ้มค่า

นอกจากจะพิจารณาร่างยุทธศาสตร์เพื่อพัฒนาชาติระยะยาวแล้ว "คณะกรรมการร่างยุทธศาสตร์แห่งชาติ "อาจศึกษาความเป็นไปได้ในการจัดตั้ง "ศูนย์ปฏิบัติภูมิปัญญาชาติไทย" ขึ้นด้วย

  อะไรคือ ศูนย์ปฏิบัติการภูมิปัญญาชาติไทย ?

เราโชคดีที่มีทำเลเหมาะแก่การปลูกพืชและเลี้ยงสัตว์ซึ่งเป็นอาหารหลัก เราสามารถผลิตอาหารได้เกินความต้องการภายในประเทศ แต่ความเสี่ยงสำคัญของเราในปัจจุบันนี้คือ เราผลิตอาหารส่วนมากด้วยเทคโนโลยีสมัยใหม่ซึ่งใช้สิ่งที่เราต้องซื้อจากภายนอก เช่น น้ำมัน รถไถและปุ๋ยเคมี เกษตรกรส่วนมากลืมการผลิตสิ่งเหล่านี้ด้วยวิธีดั้งเดิมที่ปู่ย่าตายายของเราใช้ไปเกือบหมดแล้ว การผลิตด้วยวิธีดั้งเดิมคือสิ่งที่เรารู้กันในนามของ"ภูมิปัญญาชาวบ้าน" หรือ "ภูมิปัญญาท้องถิ่น"

ประเด็นสำคัญจึงอยู่ที่ว่าจะทำอย่างไรเราจึงจะไม่ลืม "ภูมิปัญญาชาวบ้าน" ในขณะที่เราพัฒนาเศรษฐกิจไปเรื่อย ๆ และพร้อมที่จะนำมันออกมาใช้เมื่อยามจำเป็น ?

คำตอบน่าจะเป็นว่า เราต้องมีนโยบายระดับชาติที่จะรักษาสิ่งเหล่านี้ไว้ เท่าที่มองเห็นง่าย ๆ ได้แก่การจัดตั้งศูนย์การเกษตรเพื่อผลิตและประกอบอาหารด้วยวิธีดั้งเดิมไว้หลาย ๆ แห่งทั่วประเทศ จะเป็นกี่แห่งและในเนื้อที่เท่าไรในแต่ละแห่งก็แล้วแต่ว่าการศึกษาวิจัยจะบ่งว่าเหมาะสม การทำนาด้วยวิธีดั้งเดิมหมายถึงเรากลับไปเลี้ยงและฝึกควายเพื่อไถนาและลากเกวียนกันอีก การประกอบอาหารด้วยวิธีดั้งเดิมซึ่งใช้ฟาง แกลบ ฟืน และถ่านเป็นเชื้อเพลิง หมายถึงเราต้องปลูกป่าหมุนเวียนเพื่อเป็นแหล่งของพลังงานด้วย

ศูนย์ฯ ต่าง ๆ อาจรวมภูมิปัญญาในการทำเครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัยและยารักษาโรคแบบเดิมไว้ด้วย ส่วนจะรวมอะไรไว้บ้างก็แล้วแต่การศึกษาวิจัยจะชี้บ่งว่าควรทำ พร้อมกันนั้นก็พิจารณารวมเอาศูนย์ต่าง ๆ ที่ตั้งขึ้นแล้ว เช่น ศูนย์ศิลปาชีพบางไทร เข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของศูนย์ใดศูนย์ หนึ่งด้วย ทั้งนี้เพื่อจะช่วยให้เราคิดแก้ปัญหาแบบบูรณาการ หรืออย่างเป็นระบบ ไม่ต่างคนต่างคิดและต่างทำดังที่มักเป็นมาอยู่เสมอ

การรวมสิ่งที่มีอยู่แล้วเข้าไปในศูนย์ฯ ต่าง ๆ นี้ไม่ได้หมายความว่าเราต้องเคลื่อนย้ายสิ่งก่อสร้างหรือสถานที่ หากหมายความว่าเราจะคิด วางแผนและดำเนินงานอย่างเป็นระบบ ทำให้รู้อย่างแน่ชัดว่าส่วนไหนมีบทบาทอะไร อย่างไร ในยุทธศาสตร์ของชาติ

นอกจากนั้น ศูนย์ฯ ยังอาจรวมกิจกรรมทางวิจัยและการพัฒนาด้านการเกษตร ด้านสมุนไพร และด้านการแพทย์พื้นเมือง เช่น การนวดและการบำบัดรักษาด้วยยาสมุนไพร ไว้ด้วย

ศูนย์ปฏิบัติการภูมิปัญญาชาติไทยเหล่านี้ น่าจะเลี้ยงตัวเองได้ด้วยการขายผลผลิตของศูนย์ ฯ เช่น ข้าวซ้อมมือ อาหารปลอดสารเคมี เสื้อผ้าพื้นเมือง การสอนผู้ที่สนใจเรียนภูมิปัญญาท้องถิ่น และการเก็บค่าบริการจากผู้เข้าไปชมหรือศึกษาวิถีชีวิตแบบไทยสมัยก่อน ศูนย์ฯ นี้จะเป็นเสมือนพิพิธภัณฑ์มีชีวิต หรือ "วิถีไทย" ซึ่งคนไทยสมัยใหม่น่าจะสนใจไปชมและศึกษา

การตั้งศูนย์ปฏิบัติการภูมิปัญญาชาติไทย มีต้นทุน 2 อย่างคือ เงินจัดตั้งและดำเนินงาน และความแตกต่างระหว่างผลผลิตที่น่าจะได้ถ้าเราใช้เทคโนโลยีแบบใหม่กับผลผลิตที่ได้จากการใช้เทคโนโลยีแบบเก่า แต่เราต้องถือว่าต้นทุนนี้เป็นเสมือนค่าประกันที่เรายอมเสียเพื่อลดความเสี่ยงและสร้างภูมิคุ้มกันของชาติ ในกรณีที่การดำเนินงานของศูนย์ ฯ ขาดทุนบ้างเล็กน้อยถ้าเราคิดกันในเชิงพาณิชย์จริง ๆ รัฐควรจะสนับสนุนด้วยเงินภาษีตามความเหมาะสม

หากการศึกษาอย่างถ่องแท้บ่งว่าเราจะผลิตทุกอย่างเพื่อสนองความต้องการได้ทันทีให้เพียงพอไม่ได้ในกรณีที่เกิดภาวะฉุกเฉินและการติดต่อค้าขายกับโลกภายนอกต้องชะงักลง เราอาจพิจารณาเก็บสำรองสิ่งจำเป็นจำนวนหนึ่งไว้ในที่ปลอดภัย ไม่ว่าจะเป็นการจัดตั้งยุ้งฉางเพื่อเก็บอาหาร หรือคลังยารักษาโรค เรื่องนี้เราทำอยู่บ้างแล้ว เพียงแต่นำเข้ามาให้เป็นส่วนหนึ่งของยุทธศาสตร์ของชาติ และทำให้ต่อเนื่อง ทำอย่างเป็นระบบ หรือแบบบูรณาการ ให้ได้ประโยชน์อย่างแท้จริง

ประเด็นหนึ่งเกี่ยวกับพระราชดำรัสเศรษฐกิจพอเพียงที่ผู้คนเป็นจำนวนมากเข้าใจไม่ถ่องแท้คือ เรื่อง "ความพอเพียงราว ๆ เศษหนึ่งส่วนสี่ หรือ 25 เปอร์เซ็นต์" (2)

ประเด็นนี้ไม่ได้หมายความว่าเราใช้เนื้อที่เพียงร้อยละ 25 ของประเทศผลิตสิ่งต่าง ๆ เพื่อสนองความต้องการ หรือเราทุกคนทำงานเพียงร้อยละ 25 ของความสามารถ หรือประเทศใช้ร้อยละ 25 ของศักยภาพ หากหมายความว่า ในระดับชาติโดยรวม เราอาจใช้สิ่งหนึ่งซึ่งเราอาจเรียกว่าพลังของชาติ (National Efforts) หรือศักยภาพของชาติ (National Capacity) เพื่อผลิตและเก็บสำรองสิ่งที่จำเป็นเบื้องต้นของคนทั้งชาติไว้ใช้ในกรณีที่เกิดภาวะซึ่งทำให้การค้าขายแลกเปลี่ยนกับต่างชาติต้องชะงักลงเป็นเวลานาน

ตัวเลข "25เปอร์เซ็นต์"   นี้ในหลวงท่านทรงยกขึ้นเป็นตัวอย่างเท่านั้น ไม่ได้เป็นตัวเลขที่ตายตัว อาจมากหรือน้อยกว่านั้นก็ได้

การวิจัยอย่างละเอียดจะบอกเราว่า ความเพียงพอจะอยู่ที่ไหน เมื่อวิจัยอย่างละเอียดแล้ว เราจะรู้ว่า เราจะทำอะไร สักเท่าไรโดยประมาณจึงจะทำให้ประเทศมีความสมดุลระหว่าง "เศรษฐกิจในตัวเอง" กับ "เศรษฐกิจการค้า" หรือ จุด A กับจุด B ใน "ผังวิวัฒนาการเศรษฐกิจ" ตาม ภาพ 2 ที่กล่าวไว้ในบทที่ 1

ถ้าการศึกษาบ่งว่าเราควรทุ่มเทศักยภาพของชาติประมาณร้อยละ 25 หรืออาจเป็นร้อยละ 35 ก็ได้ เพื่อผลิตและเก็บสำรองสิ่งจำเป็นของชาติเพื่อลดความเสี่ยงต่อขาดแคลนและสร้างภูมิคุ้มกันในยามฉุกเฉิน ส่วนที่เหลือคือร้อยละ 75 หรืออาจเป็นร้อยละ 65 แล้วแต่กรณี เราสามารถนำไปใช้เพื่อร่วมกับกระแสโลกยุคโลกาภิวัตน์ได้ นั่นคือ เราควรทุ่มเทให้กับการผลิตหลาย ๆ อย่างให้มีประสิทธิภาพทัดเทียมกับชาวโลกอันเป็นการพัฒนา "เศรษฐกิจการค้า"

แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับต่อ ๆ ไปซึ่งร่างขึ้นในกรอบของยุทธศาสตร์เพื่อพัฒนาระยะยาวตามแนวปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงจะเป็นเครื่องมือที่ชี้ว่า เราจะมีนโยบายอะไร มาตรการชนิดไหน และใช้ทรัพยากรเท่าไร อย่างไร

ทั้งนี้ เพื่อลดผลกระทบจากความเปลี่ยนแปลงภายนอกที่รวดเร็วขึ้นและการเปลี่ยนแปลงแต่ละครั้งที่รุนแรงขึ้น

เพื่อลดการรังแกธรรมชาติซึ่งกำลังจะขาดสมดุลอย่างร้ายแรงจนถึงขั้นล่มสลาย

เพื่อลดความไม่เป็นธรรมในสังคมซึ่งกำลังจะสร้างความขัดแย้งอย่างรุนแรงระหว่างกลุ่มคนรวยกับกลุ่มคนจน

เพื่อเพิ่มฐานของจรรยาบรรณในสังคมให้แข็งแกร่งพอที่จะรับความเปลี่ยนแปลงจากภายนอกและภายใน

และเพื่อเพิ่มความเข้าใจว่าเราเป็นใคร จะไปไหนและเพื่ออะไร

เมื่อเราทำได้แม้คลื่นลูกใหม่จะถาโถมเข้ามาอีกอย่างไม่หยุดยั้ง เราจะยังโต้มันได้ นั่นหมายความว่าเราถึงหลักชัยของการพัฒนาที่ยั่งยืนแล้ว.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
(1) สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สภาพัฒน์) ได้เชิญผู้ทรงคุณวุฒิในทางเศรษฐกิจและสาขาอื่น ๆ มาร่วมกันประมวลและกลั่นกรองพระราชดำรัสเรื่องเศรษฐกิจพอเพียงซึ่งพระราชทานในโอกาสต่าง ๆ นานกว่า 25 ปี ผู้ทรงคุณวุฒิได้ประมวลออกมาเป็นบทความสั้น ๆ เรื่อง "ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง" ซึ่งสภาพัฒน์ได้นำกราบบังคมทูลพระกรุณาขอพระบรมราชวินิจฉัยและขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตนำไปเผยแพร่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาปรับปรุงแก้ไขพระราชทานและทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตเมื่อวันที่ 29 พฤศจิกายน 2542 บทความนั้น สรรเสริญ วงศ์ชะอุ่ม ได้อัญเชิญมาพิมพ์ไว้ในหน้า 1 ของหนังสือประมวลคำบรรยาย การให้สัมภาษณ์แก่สื่อมวลชนและบทความต่าง ๆ ของเขาชื่อ เศรษฐกิจพอเพียง : พื้นฐานสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน (สภาพัฒน์ เมษายน 2544)

(2) " เศรษฐกิจพอเพียงนี้ ให้ปฏิบัติเพียงครึ่งเดียว คือไม่ต้องทั้งหมด หรือแม้จะเศษหนึ่งส่วนสี่ก็พอ ไม่ใช่เศษหนึ่งส่วนสี่ของพื้นที่ แต่เศษหนึ่งส่วนสี่ของการกระทำ หมายความว่าวิธีปฏิบัติเศรษฐกิจพอเพียงนั้น ไม่ต้องทำทั้งหมด และขอเติมว่าถ้าทำทั้งหมดก็จะทำไม่ได้ ถ้าครอบครัวหนึ่ง หรือแม้หมู่บ้านหนึ่งทำเศรษฐกิจพอเพียง 100 เปอร์เซ็นต์ ก็จะเป็นการถอยหลังถึงสมัยหิน.." พระราชดำรัส 4 ธันวาคม 2540