ตามความเข้าใจของผม "เศรษฐกิจพอเพียง" เป็นแนวคิดหรือทฤษฎีหนึ่งทางเศรษฐศาสตร์ จัดอยู่ในกลุ่ม "เศรษฐศาสตร์มนุษยนิยม" มีนักเศรษฐศาสตร์คนสำคัญในกลุ่มนี้ได้แก่ ซีมองด์ เดอ ซิสมองติ จอห์น สจ๊วร์ต มิลล์ คาร์ล มาร์กซ์ จอห์น รัสคิน จอห์น ฮอบสัน ริชาร์ด ทอว์นีย์ มหาตมะ คานธี อี.เอฟ.ชูมาเคอร์ และนิโคลัส จอร์เจสคู-โรเจน เป็นต้น ในปัจจุบันต้องถือว่า เศรษฐกิจพอเพียง ไม่ใช่แนวคิดเศรษฐศาสตร์กระแสหลัก แต่เป็นแนวคิดทวนกระแส

ประเทศไทยสมัยก่อนเป็นสังคมเกษตรกรรม ประชาชนส่วนใหญ่ดำรงชีวิตตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียงมาช้านาน มีหลักฐานว่าเราได้มีการค้าขายกับต่างประเทศมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย ถึงสมัยอยุธยาการค้าขายกับต่างประเทศรุ่งเรืองสูงสุดในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แล้วร่วงโรยลงอย่างฉับพลันหลังการยึดอำนาจของพระเพทราชาซึ่งมีแนวคิดต่อต้านฝรั่งต่างชาติค่อนข้างรุนแรง หลังจากนั้นประเทศไทยมีการค้าขายกับประเทศตะวันตกอย่างจำกัด

ดร.วิชิตวงศ์ ณ ป้อมเพชร เศรษฐศาสตร์ดุษฎีบัณฑิตจากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ได้กล่าวถึงสังคมไทยในช่วง 170 ปีหลังจากนั้นในหนังสือ "วิวัฒนาการสังคมไทยกับหัสนิยายชุด พล นิกร กิมหงวน" ว่า

 "ในช่วงเวลานั้นสังคมไทยนิ่งเฉย ทุกสิ่งทุกอย่างเหมือนเดิมไม่ว่าจะเป็นวิถีชีวิตประจำวัน การเมืองการปกครอง ขนบธรรมเนียมประเพณี การทำมาหากิน แม้กระทั่งทัศนคติและความรู้สึกของผู้คน ใครก็ตามที่หมดลมหายใจไปในสมัยของพระเพทราชา แล้วบังเอิญกลับฟื้นคืนชีวิตขึ้นมาในยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์คงจะไม่รู้สึกว่าสิ่งแวดล้อมของบ้านเมืองที่มาเกิดใหม่นั้นแตกต่างไปจากสมัยอยุธยาอย่างไร ราวกับว่าได้นอนหลับไปชั่วข้ามคืนเท่านั้น"

นับจากการทำสนธิสัญญาบาวริง เมื่อปี พ.ศ. 2398 ซึ่งเป็นช่วงกลางรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ประเทศไทยเริ่มการพัฒนาประเทศตามแบบตะวันตก มีการเปลี่ยนแปลงประเทศให้ทันสมัยครั้งใหญ่ในรัชกาลต่อมา ผลจากการเปิดประเทศเชื่อมระบบเศรษฐกิจกับระบบเศรษฐกิจโลกทำให้ผลกระทบจากภาวะเศรษฐกิจตกต่ำทั่วโลกในช่วงต้นรัชกาลที่ 7 กระทบถึงประเทศไทยด้วย หลังเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี พ.ศ. 2475 ประเทศอยู่ในวังวนของการยื้อแย่งอำนาจและประสบความบอบช้ำจากสงครามโลกครั้งที่ 2 ต่อเนื่องด้วยผลของสงครามเย็น จนกระทั่งเข้าสู่ยุคพัฒนาการหลังการปฏิวัติครั้งที่ 2 ของจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ เมื่อปลายปี พ.ศ. 2501 ประเทศไทยได้สมาทานแนวทางการพัฒนาประเทศตามอย่างตะวันตกอย่างเป็นระบบด้วยแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ สืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน

แนวทางการพัฒนาประเทศสมัยจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นับว่าเดินตามแนวทางตะวันตกอย่างเต็มตัว จนมองพุทธศาสนาว่าเป็นอุปสรรคขัดขวางการพัฒนา ถึงขั้นนายกรัฐมนตรีมีสาส์นถึงที่ประชุมพระคณาธิการทั่วราชอาณาจักรเมื่อวันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2503 มีข้อความตอนหนึ่ง ดังนี้

 "นี้เป็นเรื่องที่ทางรัฐบาลและกระผมร้องขอ เพราะเหตุว่าพระธรรมคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้ามีอยู่ทุกทาง ที่สามารถจะเลือกเอามาสอนหรือจูงใจให้คนประพฤติปฏิบัติ มีคำสอนให้คนมักน้อย สันโดษ ไม่อยากทำอะไร ไม่อยากได้อะไร อย่างที่เคยสอนกันว่า ไม่จำเป็นต้องขวนขวาย ตายแล้วก็เอาไปไม่ได้ คำสอนอย่างนี้อาจจะเหมาะสำหรับกาลสมัยหนึ่ง แต่จะไม่เหมาะสำหรับสมัยปฏิวัติ ซึ่งต้องการความขวนขวายหาทางก้าวหน้า"

 การพัฒนาประเทศของไทยจึงเดินตามแนวทางการพัฒนากระแสหลักอย่างเต็มตัวมาตั้งแต่บัดนั้น

กระแสแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงเริ่มมีการกล่าวถึงในประเทศไทยเมื่อตะวันตกเองเริ่มตระหนักถึงพิษภัยของการพัฒนาตามแนวทางทุนนิยมและบริโภคนิยม นักเศรษฐศาสตร์คนสำคัญในยุคใกล้ที่จุดประกายแนวคิดเรื่องนี้และได้รับการขานรับอย่างต่อเนื่องในประเทศไทย คือ อี.เอฟ. ชูมาเคอร์ ผู้เชี่ยวชาญที่ไปเป็นที่ปรึกษาด้านการพัฒนาในพม่า แต่กลับไปเรียนรู้อีกด้านหนึ่งของชีวิตและเศรษฐศาสตร์จากชุมชนชาวพุทธแบบเถรวาท และได้เขียนหนังสือชื่อ Small Is Beautiful ที่มีผู้แปลเป็นภาษาไทยแล้ว ชื่อ "จิ๋วแต่แจ๋ว" ซึ่งมีบทหนึ่งว่าด้วยเรื่อง "เศรษฐศาสตร์แนวพุทธ" (Buddhist Economics)

เฉพาะบทที่ว่าด้วยเรื่องเศรษฐศาสตร์แนวพุทธนี้ ได้รับการแปลและเผยแพร่ในหมู่ผู้สนใจในประเทศไทยตั้งแต่เมื่อหนังสือ Small Is Beautiful ตีพิมพ์เผยแพร่ไม่นาน พระพรหมคุณาภรณ์ (ประยุทธ ปยุตโต) ตั้งแต่ครั้งดำรงสมณศักดิ์เป็นพระเทพเวทีได้กล่าวถึงหนังสือเล่มนี้ และได้แสดงทัศนะเรื่อง "การพัฒนาที่ยั่งยืน" (Sustainable Development) จนออกมาเป็นหนังสือเล่มหนา ได้รับความสนใจ และได้รับการตีพิมพ์เผยแพร่หลายครั้ง

หนังสือที่เขียนเกี่ยวกับเศรษฐศาสตร์แนวพุทธไว้อย่างละเอียดละออ และวิเคราะห์วิจารณ์อย่างรอบด้าน คือ หนังสือ "พุทธเศรษฐศาสตร์" โดย ศาสตราจารย์ ดร.อภิชัย พันธเสน แห่งคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ หนังสือเล่มนี้หนากว่า 700 หน้า แต่ได้รับความสนใจอย่างกว้างขวาง ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อต้นปี พ.ศ. 2544 ถึงกลางปี พ.ศ. 2547 ต้องพิมพ์ครั้งที่สามแล้ว

 แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง การพัฒนาที่ยั่งยืน และเศรษฐศาสตร์แนวพุทธ ได้รับการพิสูจน์โดยปราชญ์ชาวบ้านจำนวนมากนับตั้งแต่ ผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม ซึ่งล้มเหลวจากการทำเกษตรกระแสหลักบนที่ดินหลายร้อยไร่ จนมีหนี้สินมากมายเหมือนเกษตรกรกระแสหลักคนอื่นๆ จำนวนมาก ได้หันเหแนวทางชีวิตด้วยการขายที่ดินไปแทบทั้งหมดเพื่อใช้หนี้ เหลือเพียง10 ไร่ทำเกษตรแบบผสมผสาน มุ่งปลูกไว้เพื่อกินเพื่อใช้ ที่เหลือจึงขาย ทำให้ไม่ต้องมีภาระหนี้สินและคุณภาพชีวิตดีขึ้นมาก ผู้ใหญ่วิบูลย์ได้เสนอบทเรียนชีวิตนี้ในปาฐกถาโกมล คีมทอง เมื่อปี พ.ศ. 2529

แนวคิดเช่นเดียวกันนี้มีปราชญ์ชาวบ้านจำนวนมากยึดถือเป็นแนวทางในการประกอบอาชีพและดำเนินชีวิตจนเป็นแบบอย่างให้มีผู้สนใจศึกษาและขยายผลในท้องที่ต่างๆ ที่น่าสนใจในขณะนี้คือ ในภาคอีสานนำโดยกลุ่มปราชญ์ชาวบ้านและนายแพทย์อภิสิทธิ์ ธำรงวรางกูล ผู้อำนวยการโรงพยาบาลอุบลรัตน์ จังหวัดขอนแก่น

สำหรับปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงตามพระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวที่พระราชทานแก่ประชาชนชาวไทยในวโรกาสต่างๆ ได้มีการอัญเชิญไปเป็นปรัชญานำทางในการพัฒนาและบริหารประเทศในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 9 (พ.ศ. 2545-2549) โดยระบุไว้อย่างชัดเจนให้ "ยึดหลักทางสายกลาง เพื่อให้ประเทศรอดพ้นจากวิกฤติ สามารถดำรงอยู่ได้อย่างมั่นคง และนำไปสู่การพัฒนาที่สมดุล มีคุณภาพและยั่งยืนภายใต้กระแสโลกาภิวัตน์และสถานการณ์เปลี่ยนแปลงต่างๆ" ทั้งนี้ แผนพัฒนาฯฉบับที่ 9 ได้มีพระบรมราชโองการประกาศใช้อย่างเป็นทางการ ณ วันที่ 7 ตุลาคม พ.ศ. 2544 เป็นปีที่ 56 ในรัชกาลปัจจุบัน มีนายกรัฐมนตรี คือ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร เป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ

อย่างไรก็ดี แม้แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงจะมีนักเศรษฐศาสตร์ชาวตะวันตกเป็นผู้นำเสนอ โดยเสนอแนวคิดจากพุทธศาสนาซึ่งเป็นศาสนาประจำชาติของไทย มีปราชญ์ทางพุทธศาสนาแห่งยุค ศึกษาเพิ่มเติมให้อรรถาธิบายขยายความอย่างลึกซึ้ง มีนักเศรษฐศาสตร์ในมหาวิทยาลัยชั้นนำศึกษาเชื่อมโยงกับวิชาการด้านเศรษฐศาสตร์อย่างลุ่มลึก มีปราชญ์ชาวบ้านจำนวนมากนำไปพิสูจน์จนเห็นประจักษ์ถึงคุณค่า และเหนือสิ่งอื่นใดคือพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานเป็นพระราชดำริ จนมีการกำหนดไว้เป็นปรัชญานำทางในแผนพัฒนาของชาติ แต่คงปฏิเสธมิได้ว่าแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงดังกล่าวหาได้ทานแนวคิดของเศรษฐกิจกระแสหลักได้ไม่ โดยเฉพาะในยุคปัจจุบันซึ่งเป็นยุคแห่งคลื่นลูกที่3 หรือยุคโลกาภิวัตน์ที่ทุนนิยมได้พัฒนามาถึงขีดสุด เป็นยุคของบริโภคนิยมที่มีการตลาดเป็นตัวนำ โหมกระหน่ำครอบงำไปทั่วทุกมุมโลก รวมทั้งประเทศไทยก็เปิดรับกระแสเศรษฐกิจการตลาดอย่างเต็มที่

 อนึ่ง เหรียญย่อมมีสองด้าน แม้เศรษฐกิจทุนนิยมจะมีชัยเหนือเศรษฐกิจสังคมนิยมและคอมมิวนิสต์อย่างเบ็ดเสร็จเด็ดขาด แต่โดยที่ในท่ามกลางชัยชนะมีเพียงคนส่วนหนึ่งเท่านั้นที่ได้รับผลพวงแห่งชัยชนะ โดยบางคนได้รับอย่างล้นเหลือ ในขณะที่คนจำนวนไม่น้อยนอกจากไม่ได้รับส่วนแบ่งแห่งความมั่งคั่งของทุนนิยมแล้วยังได้รับผลจากโรคแทรกซ้อนของทุนนิยมมากบ้างน้อยบ้าง "เศรษฐกิจพอเพียง" จึงอาจเป็นทางเลือกของบุคคล ชุมชน หรือสังคม โดยเฉพาะในช่วงรอยต่อที่โลกกำลังจะย่างเข้าสู่ยุคแห่งคลื่นลูกที่4 คือยุคของเทคโนโลยีชีวภาพ

หนังสือของ ดร.ไสว บุญมา เล่มนี้นับว่าเขียนออกมาในจังหวะที่เหมาะสม เพราะเป็นช่วงที่เศรษฐกิจของประเทศไทยกำลังเริ่มประสบปัญหา หลังจากที่หลายคนคิดว่าเราฟื้นตัวจากภาวะวิกฤตเมื่อปี พ.ศ. 2540 แล้ว และกำลังจะก้าวทะยานไปข้างหน้าอย่างมั่นคงและเข้มแข็งถึงขั้นจะเป็นผู้นำในภูมิภาคตามแนวทางเศรษฐกิจที่ใช้การตลาดเป็นตัวนำ ณ เวลานี้จึงสมควรที่จะมีการกระตุกให้มีการตั้งสติ ทบทวน ก่อนที่จะพากันดิ่งลงเหวไปอีกครั้งหนึ่ง

ผู้เขียนหนังสือเล่มนี้คือ ดร.ไสว บุญมา เป็นนักเศรษฐศาสตร์ที่มีพื้นเพมาจากฐานรากของสังคมไทยคือ มาจากครอบครัวชาวนายากจนที่บ่อยครั้งถึงขั้นต้องอดมื้อกินมื้อ แต่สามารถฟันฝ่าขวากหนามของชีวิตจนประสบความสำเร็จอย่างสูง ได้ไปทำงานอยู่ในธนาคารโลกหลายปีและลาออกก่อนเกษียณอายุมาใช้ชีวิตบั้นปลายตอบแทนบุญคุณของแผ่นดินด้วยการเขียนหนังสือที่มีคุณค่าออกมาแล้วหลายเล่ม

หนังสือเล่มนี้แบ่งเนื้อหาออกเป็นสามภาค

ภาคแรก เป็นการปูพื้นเรื่องวิวัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมของโลกจากยุคคลื่นลูกที่ 1 คือยุคเกษตรกรรมสู่ยุคคลื่นลูกที่ 2 คือ ยุคอุตสาหกรรม ถึงยุคปัจจุบันซึ่งเป็นคลื่นลูกที่ 3 คือ ยุคข้อมูลข่าวสารและกำลังคืบคลานเข้าสู่ยุคคลื่นลูกที่ 4 คือยุคเทคโนโลยีชีวภาพ

ภาคที่สอง เป็นการวิเคราะห์ความสำเร็จและความล้มเหลวของระบบทุนนิยม ผู้เขียนได้สรุปสาระสำคัญจากหนังสือน่าสนใจหลายเล่มมาเสนอ เช่นของ Barbara Ehrenreich ที่ลงทุนละทิ้งบ้านเรือนและอาชีพที่สุขสบายออกไปหางานค่าแรงต่ำทำ และไปเช่าที่พักอยู่ในแหล่งคนยากจน เพื่อนำประสบการณ์จริงมาเขียน

และหนังสือของ David K Shipler นักเขียนรางวัลพูลิตเซอร์ ที่เล่าเรื่องราวของคนยากจนกลุ่มต่างๆในอเมริกาจำนวนราว 36 ล้านคน รวมทั้งหนังสือของ Elizabeth Warren อาจารย์จากฮาร์วาร์ด ที่เขียนร่วมกับลูกสาวซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านบริหารธุรกิจ วิเคราะห์หาสาเหตุว่าทำไมครอบครัวชาวอเมริกันหลายแสนครอบครัวที่บากบั่นทำงานหนักทั้งสามีภรรยาแต่กลับต้องพากันล้มละลาย

ที่น่าสนใจอีกเรื่องหนึ่งคือ เรื่องของชาวอามิช (Amish) ราวแสนห้าหมื่นคนในอเมริกาซึ่งยังใช้ชีวิตอยู่ในวิถีทวนกระแสแบบสังคมเกษตรกรรมดั้งเดิม ปฏิเสธความทันสมัยแทบทุกรูปแบบ ยืนหยัดจนรัฐบาลยอมรับการปฏิเสธที่จะจ่ายภาษีบางประเภทและเมื่อสมัยที่อเมริกายังมีกฎหมายบังคับเกณฑ์ทหาร ชาวอามิชสามารถปฏิเสธการเข้ารับหมายเกณฑ์เพราะยึดมั่นในหลักศาสนาที่สอนว่าจะไปรบราฆ่าฟันเพื่อนมนุษย์ด้วยกันไม่ได้

ภาคสุดท้าย เป็นเรื่องวิวัฒนาการและอนาคตเศรษฐกิจไทย ผู้เขียนสรุปเรื่องราวของเศรษฐกิจพอเพียงโดยสังเขป และเสนอแนวคิดเพียง 2 แง่มุมหลักคือ เสนอให้นำแนวทางเศรษฐกิจพอเพียงมาใช้เพื่อกระจายความเจริญและกระจายโภคทรัพย์ กับเสนอให้ใช้แนวเกษตรผสมผสานเป็นการเกษตรทางเลือกหนึ่งของสังคมไทย

จากหนังสือเล่มนี้ ทำให้ได้ทราบว่า ดร.ไสว อ่านหนังสือเล่มเดียวกับ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร นายกรัฐมนตรีหลายเล่ม ทั้งนี้ ดร.ไสว เป็นคนหนึ่งที่กล้าวิพากษ์วิจารณ์และเสนอแนะต่อ นายกฯทักษิณอย่างเปิดเผย ตรงไปตรงมา ผ่านสื่อต่างๆ บ่อยครั้ง ทั้งในรูปหนังสือเล่มและบทความในหนังสือพิมพ์ โดยเป็นการนำเสนอบนพื้นฐานของข้อมูล ประสบการณ์ และความหวังดีต่อชาติบ้านเมืองอย่างแท้จริง ข้อคิดเห็นของ ดร.ไสว จึงควรค่าแก่การรับฟังเสมอ

ดร.ไสว มีพรสวรรค์ในการเขียนหนังสือมาตั้งแต่ครั้งเรียนอยู่ชั้นมัธยม ดร.ไสว มีจุดเด่นคือ เป็นคนอ่านหนังสือแตกและสามารถสรุปเรื่องราวต่างๆ มาเสนอได้อย่างกระชับ ชัดเจน เข้าใจง่าย สำหรับหนังสือ "โต้คลื่นลูกที่ 4 เมื่อความพอเพียงคือคำตอบ" เป็นเรื่องทางเศรษฐศาสตร์ซึ่งเป็นเรื่องที่ดร.ไสวเป็นผู้เชี่ยวชาญโดยตรง ข้อคิดของดร.ไสวในหนังสือเล่มนี้จึงควรค่าแก่การศึกษาพิจารณาเป็นพิเศษ

นายแพทย์วิชัย โชควิวัฒน
อธิบดีกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทย
และการแพทย์ทางเลือกกระทรวงสาธารณสุข