สิ่งที่อยู่เบื้องหลังข่าวลือ

ท่ามกลางไฟสงครามในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ไม่น่าเชื่อว่า ผู้หญิงตัวเล็กๆ ต่างถิ่นคนหนึ่งสามารถบุกบั่นฝ่าอันตรายฝังตัวอยู่ในพื้นที่เป็นเวลานาน เพื่อทำหน้าที่รายงานปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น และเบื้องหลังให้สาธารณชนได้รับรู้

ในการทำหน้าที่นักข่าว "กิ่งอ้อ เล่าฮง" สามารถผลิตงานที่ทรงคุณค่าขึ้นมาชิ้นหนึ่ง เป็นงานที่ทรงคุณค่าทางด้านวารสารศาสตร์ ที่สามารถนำเสนอข้อมูลได้รอบด้านและน่าสนใจ
เป็นงานที่ทรงคุณค่าทางด้านวิชาการ เพราะเป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพที่สามารถเก็บข้อมูลในเชิงลึกและวิเคราะห์ถึงสภาพปัญหาได้อย่างครบถ้วน

"การปฏิบัติการข่าวสาร ,ข่าวลือและแบบแผนพฤติกรรมฝูงชนวุ่นวาย : กรณีศึกษาเหตุการณ์โจรนินจาและเหตุการณ์จับนาวิกโยธินเป็นตัวประกันในภาคใต้ของประเทศไทย" เป็นวิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขามานุษยวิทยา คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ซึ่งคุณกิ่งอ้อได้ศึกษาข้อมูลจากเหตุการณ์โจรนินจาที่บ้านบือนังกือเปาะ ตำบลตันหยงมัส และเหตุการณ์สังหารสองนาวิกโยธิน ที่บ้านตันหยงลิมอ ตำบลตันหยงลิมอ อำเภอระแงะ จังหวัดนราธิวาส พยายามชี้ให้เห็นการปล่อยข่าวลือ-ข่าวลวงอย่างเป็นระบบ ของกลุ่มผู้ก่อความไม่สงบและกลุ่มผลประโยชน์ต่างๆ โดยอาศัยเครื่องมือพื้นฐานที่สุดแต่ได้ผลที่สุด คือ ปากต่อปาก ใบปลิว และอาจเสริมด้วยเทคโนโลยีทันสมัยคือ โทรศัพท์มือถือ

กลุ่มผู้ก่อความไม่สงบซึ่งรู้จักวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของชุมชนเป็นอย่างดีรู้ว่า การปล่อยข่าวลือ-ข่าวลวงให้ได้ผลมากที่สุดควรเลือกบุคคลกลุ่มใด สถานที่ไหน และเวลา (สถานการณ์) อะไร

อย่างไรก็ตาม การที่ข่าวลือ-ข่าวลวงทำงานอย่างมีประสิทธิภาพและได้ผล มีปัจจัยที่เกื้อหนุนอยู่หลายประการ

หนึ่ง เป็นพื้นที่ที่อำนาจรัฐอ่อนแอ หรือที่เรียกว่า "พื้นที่สีแดง" ซึ่งทั้งสองหมู่บ้านอยู่ในสภาพที่กลไกของรัฐไม่สามารถเข้าถึงชาวบ้านด้วยเหตุต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นความแตกต่างทางด้านภาษา วัฒนธรรม และศาสนา

สอง ความรู้สึกหวาดระแวง ความกลัว ความโกรธแค้นชิงชัง ซึ่งเป็นผลมาจากการถูกเจ้าหน้าที่รัฐทอดทิ้ง กดขี่ข่มเหง ย่ำยีบีฑาซึ่งเป็นผลพวงมาจากประวัติศาสตร์ของรัฐไทยกว่ากึ่งศตวรรษ กรณีหะยีสุหรง อับดุลกาเดร์ และกบฏดุซงญอ และเหตุการณ์เมื่อ 4-5 ปีที่ผ่านมา โดยเฉพาะกรณีการสลายการชุมนุมที่ สภ.อ.ตากใบ เมื่อเดือนตุลาคม 2547 ซึ่งผู้ตายถึง 78 ศพ และบาดเจ็บสาหัสพิการเป็นจำนวนมากระหว่างการขนย้ายผู้ชุมนุม

แต่จนบัดนี้ กระบวนการยุติธรรมยังทำงานอย่างเชื่องช้า เวลาผ่านไปกว่า 3 ปี ยังไม่สามารถนำตัวเจ้าหน้าที่รัฐมาลงโทษในทางอาญาได้

ผู้ที่ให้ข้อมูลกับกิ่งอ้อหลายคนระบุตรงกันว่า มีผู้คนที่เป็นเครือญาติกับผู้เสียชีวิต ซึ่งเป็นบุคคลภายนอกหมู่บ้านตันหยงลิมอมาร่วมในการชุมนุมปิดล้อมด้วย

สาม มีกลุ่มผลประโยชน์และขบวนการต่างๆ ที่มีการจัดตั้ง "อำนาจนอกโครงสร้างรัฐ" ในพื้นที่ที่อำนาจรัฐอ่อนแอ มีการแบ่งเขตออกเป็นเขตๆ มีการแบ่งพื้นที่แต่ละฝ่ายดูแลรับผิดชอบ ทำให้กลุ่มขบวนการต่างๆ สามารถควบคุมมวลชนไว้ได้

ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นสะท้อนให้เห็นความล้มเหลวในงานด้านมวลชนของรัฐในภาพรวม การใช้อำนาจของกฎหมาย โดยเฉพาะกฎอัยการศึกที่ห้ามชาวมุสลิมเกือบ 400 คนเข้าในพื้นที่ 5 จังหวัดชายแดนภาคใต้ และเจ้าหน้าที่รัฐไม่สามารถปรับตัวให้เข้ากับสถานการณ์และพื้นที่ที่ละเอียดอ่อนได้ซึ่งผลก็คือ ไม่สามารถเข้าถึงชาวบ้านได้
"ปัญหาคือข้าราชการเราจะไม่เข้าพื้นที่ จะเข้าก็ต่อเมื่อมีคำสั่งเท่านั้น ไม่เฉพาะทหารฝ่ายเดียว แต่ทุกหน่วยงานเป็นแบบนี้หมด การที่มนุษย์จะเชื่อถือกันและกันจะต้องมีความผูกพันและความศรัทธาเป็นองค์ประกอบ ต้องเข้าถึงชาวบ้านให้ได้ การเข้าถึงในที่นี่หมายถึงการเข้าไปอยู่ในใจเขา" พล.ต.พิเชษฐ์ วิสัยจร รองแม่ทัพภาค 4 กล่าว

งานของคุณกิ่งอ้ออาจเป็นเพียงงานชิ้นเล็กๆ ของคนหนังสือพิมพ์ที่อาจจะดูไร้ความหมายของผู้มีอำนาจรัฐ แต่สำหรับผู้ที่ต้องการศึกษาทำความเข้าใจกับปัญหาที่เกิดขึ้นในจังหวัดชายแดนภาคใต้แล้ว ถือเป็นงานที่ทรงคุณค่ายิ่ง

ประสงค์ เลิศรัตนวิสุทธิ์
อุปนายกฝ่ายบริหาร
สมาคมนักข่าวนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย