4. นักชอปมีสติ
มีออมก็ต้องมีจ่าย ..วิธีที่ดีที่สุดในการกระตุ้นให้เด็กๆ จ่ายสตางค์อย่างเหมาะสมคือ สอนให้พวกเขารู้จักการ “วางแผน” ใช้จ่ายที่ดีล่วงหน้า
……...........................................................................................................
เนื้อเรื่อง
          นอกจากการจะพร่ำสอนให้เด็กรู้จัก "เก็บออมเงิน" แล้ว  อีกฟากหนึ่งพ่อแม่ควรสอนให้เด็กรู้จัก  "ใช้จ่าย" อย่าง “ชาญฉลาด” ด้วย

บ่อยครั้งเรามักเห็นภาพเด็กร้องไห้ เด็กบางคนถึงขั้นลงไปดิ้นกับพื้น  เพียงเพราะอยากได้ของเล่นชิ้นใหม่ 

พ่อแม่จะมีวิธีการจัดการอย่างไร เพื่อเตรียม  “รับมือ” กับเหตุการณ์เช่นนี้ 

ผู้เชี่ยวชาญการเงินให้คำแนะนำว่า

ขั้นแรก ..ต้องปูพื้นเด็กให้รู้จัก “คิดก่อนจ่าย”

สิ่งที่พ่อหรือแม่ต้องปลูกฝังลูกๆ ก็คือ ควรจะให้ความสำคัญกับ “สิ่งที่จำเป็น” มากกว่าสิ่งฟุ่มเฟือยเพื่อให้เด็กรู้จักใช้เงินอย่างคุ้มค่า  เช่น ของเล่นที่มีอยู่แล้ว และยังเล่นได้ดีอยู่ ขณะที่ของเล่นใหม่ไม่ได้ต่างไปจากเดิมนัก  ก็ควรบอกให้เขาเล่นของเดิมไปก่อน

หรือนำของเดิมที่มีอยู่แล้วมาดัดแปลง ต่อเติม หรือซ่อมแซม ก็จะได้ของใหม่ เช่น หุ่นยนต์นำมาทาสีใหม่  เสื้อผ้าที่มีอยู่ก็นำไปปักลายหรือดัดแปลงแบบ ก็จะได้ของใหม่

ตรงนี้จะทำให้เด็กรู้จักการนำของเดิมมาปรับใช้ และทำให้มีคุณค่า

นอกจากนี้ พ่อแม่ยังต้องฝึกเด็กให้ “ใช้เงินให้เป็น” โดยอาจใช้วิธีพาลูกๆ ไปร้านสะดวกซื้อ ซูเปอร์มาร์เก็ต ห้างสรรพสินค้า หรือแม้แต่ในตลาดสด ที่แม่มักจะไปจ่ายกับข้าวหรือของใช้ในบ้านเป็นประจำ

สถานที่เหล่านี้จะเป็นประสบการณ์จริงที่ช่วยปลูกฝังเด็กๆ ให้รู้จักใช้จ่ายซื้อสินค้าอย่าง "คุ้มค่า"  เช่น จะวางแผนซื้อของสด ของแห้งอย่างไรให้เพียงพอกับการทำอาหาร ซื้อของแล้วต้องได้ประโยชน์สูงสุด ไม่สูญเปล่า ตลอดจนบอกถึงการใช้ของที่มีอยู่ให้เป็นประโยชน์

เมื่อจะไปเดินห้าง ลองให้ลูกช่วย รับผิดชอบ “รายการช้อป” ดู ด้วยการวางแผนว่าจะซื้ออะไรบ้าง ควรเลือกสินค้านั้นๆ อย่างไร

และบอกกับทุกคนว่า อะไรที่ไม่จำเป็น ไม่มีประโยชน์ไม่ซื้อ !!

นี่จะสอนพวกเขาให้หลีกเลี่ยงความหายนะของคนที่ออมเงินทุกคน นั่นก็คือการ  "ซื้อตามใจชอบ" เพราะหาก “ไม่มี” การวางแผนล่วงหน้า เจออะไรถูกใจเป็นจ่าย ผลลัพธ์ที่ตามมาก็คือ จะทำให้ “เงิน” ที่จ่ายเพิ่มขึ้น หรือสูญหายไปโดยเปล่าประโยชน์ถึง 20-30 เปอร์เซ็นต์

ในทางกลับกัน คุณจะประหยัดได้ถึง 20-30 เปอร์เซ็นต์จากการซื้อสินค้าที่เกิดจากการวางแผนนั่นเอง

เมื่อเด็กเริ่มรู้จักการวางแผน และการเลือกสินค้าบ้างแล้ว

ขั้นต่อมา ..พ่อแม่อาจใช้วิธี “ฝึกให้เด็กลองซื้อของด้วยตัวเองจริงๆ”

วิธีการ อาจตั้งงบประมาณซื้อสินค้าที่ต้องการ  เช่น ให้เงินจำนวน 500 บาท  เลือกซื้อสินค้าที่จะต้องอยู่ในงบที่มีอยู่เท่านั้น จากนั้น กลับมาดูผลการซื้อของ แล้วกลับไปพูดคุยกันที่บ้าน

ไม่ว่า ผลการจับจ่ายสินค้าของเด็กจะออกมาดีหรือแย่อย่างไร อย่างน้อยเด็กได้เรียนรู้การรู้จักการ “ตัดสินใจ” เลือกซื้อสินค้าด้วยตัวเอง

เริ่มแรก พ่อแม่ควรเริ่มต้นเปิดประเด็นถึงเรื่องการใช้จ่ายที่ผ่านมาก่อนถึงผลการเลือกซื้อของที่เกินงบ เพราะเด็กส่วนใหญ่จะใช้เงินเกินงบอยู่แล้ว

จากนั้น บอกแนะเขาให้ใช้ “สามัญสำนึก” เมื่อจะซื้อของ เช่น จะต้องสำรวจสินค้า  ราคา คุณภาพ และอื่นๆ ก่อนจะตัดสินใจซื้อ 

อาจจะแนะให้พวกเขารอเวลาเมื่อสินค้านั้นมีราคา ”ถูกลง” จากเทศกาลเซลวาระต่างๆ หรือให้ซื้อสินค้าตามฤดูกาล เช่น ผลไม้ ถ้าซื้อตามฤดูกาลจะได้ราคาถูกแบบครึ่งต่อครึ่ง

ต่อมา ใช้เทคนิคพิจารณาจาก “ตัวเลือก” (Spending-by-choice) ให้เด็กเลือกสินค้า 1 ชิ้นจากตัวเลือกที่มีอย่างน้อย 3 ชิ้น อธิบายวิธีการเลือกสินค้าชิ้นที่ต้องการ โดยพิจารณาถึง “ความคุ้มค่า” มากที่สุด และตรงกับ “ความต้องการ” ที่สุด 

แนวทางนี้ จะช่วยสอนให้เด็กเข้าใจทางเลือกและตัดสินใจเลือกซื้อสิ่งที่มีคุณค่ามากที่สุด

ขั้นสุดท้าย ..นอกจากจะสอนเด็กให้รู้จักการเลือกซื้อสินค้าอย่างคุ้มค่าแล้ว สิ่งหนึ่งที่สำคัญคือ ต้องปลูกฝังให้เด็กตระหนักในเรื่อง  “อันตราย” ของ “หนี้” ด้วย

เพราะหนี้สิน ถือเป็นปัญหาใหญ่ที่ครอบครัวมักจะเผชิญ  ไม่ว่าจะเป็นหนี้สินจากบัตรเครดิต หนี้เงินสด หรืออื่นๆ ที่จะนำมาสู่วิกฤติทางการเงินของครอบครัวได้ง่ายดาย

พ่อแม่บางรายไม่ใส่ใจสอนเรื่องการก่อหนี้มากนัก แต่ในความเป็นจริงแล้ว การแก้ไขปัญหาหนี้เป็นเรื่องยาก ฉะนั้น พ่อแม่จึงควรให้ความสำคัญกับเรื่องหนี้สินเป็นอันดับต้นๆ

หากมีวี่แววว่า ตัวเลขหนี้กำลังจะเป็นปัญหาใหญ่ของครอบครัวในไม่ช้า  ผู้เชี่ยวชาญด้านการเงิน แนะนำว่าจะเป็นเรื่องที่ดีมาก ถ้าพูดคุยกับลูกถึงเรื่องปัญหาการเงินให้เขารับรู้ ก่อนที่เครดิตการเงินของพ่อแม่จะ “ย่อยยับ”

ยิ่งถ้าเมื่อใดเกิดวิกฤติการเงินแล้ว ต้องรีบแก้ไขและพูดคุยกับลูกโดยด่วน อธิบายถึงสาเหตุที่ทำให้ไม่สามารถจ่ายหนี้ได้ตามแผนที่วางไว้ 

ขณะเดียวกัน ก็ต้องบอกลูกๆ ถึง “วิธีจัดการ” ล้างหนี้ขั้นต่อไป เพื่อให้ “หลุดพ้น” จากการเป็นหนี้ในครั้งนี้  ให้ลูกๆ เข้าใจและรับรู้ปัญหาของครอบครัวที่เกิดขึ้น

พ่อแม่จะต้องบอกลูกถึงแนวทางแก้ปัญหานี้ เช่น จะใช้วิธีแบ่งเงินส่วนหนึ่งของทั้งพ่อและแม่เอาไปจ่ายหนี้ หรือลดค่าใช้จ่ายในบ้านที่ไม่จำเป็นอะไรบ้าง

หากกรณีใดต้องกระทบกับค่าใช้จ่ายของลูกๆ เช่น  ค่าขนม เงินพิเศษ พ่อแม่ควรจะขอความร่วมมือลูกในการ “ลด” ค่าขนมของลูกไปก่อน ในช่วงที่มีหนี้อยู่ เป็นต้น 

แนวทางเหล่านี้ อาจเป็นเพียงแนวทางเริ่มต้นของการเรียนรู้เรื่องการ “ใช้จ่ายเงิน” ของเด็ก เพื่อให้สามารถเดินไปบน “ถนนการเงิน” อย่างชาญฉลาด และมีความรับผิดชอบต่อตัวเองและครอบครัว

สนุกกับการชอป

การให้เด็กๆ ช่วยเปรียบเทียบราคาของเมื่อไปช้อป ถือเป็นเรื่องสนุกสำหรับพวกเขา และถ้าจะให้จูงใจมากขึ้น คุณก็ยกเงิน “ส่วนต่าง” ระหว่างราคาของที่แพงที่สุดกับราคาของชิ้นที่คุณตกลงใจซื้อ “ให้” พวกเขาแทน

ทีนี้รับรองว่า คราวหน้าคราวหลังจะซื้ออะไร ลูกๆ คุณจะสอดส่ายสายตาหาของที่ถูกไว้ก่อนเสมอ

ไม่ก็ลองมาสุมหัวทำการบ้านดูว่า วันนี้เราซื้อของได้ถูกกว่าจ่ายแพงไปเท่าไร

การซื้อของชิ้นใหญ่ๆ อย่างเครื่องใช้ไฟฟ้า เฟอร์นิเจอร์ลองสอนให้พวกเขา “ค้นคว้า” ข้อมูลดูก่อน  เพื่อเทียบกับคุณสมบัติและราคาของสินค้า เช่น ถ้าจะซื้อแอร์ตัวใหม่ ควรจะมีขนาดไหน กินไฟเท่าไร ยี่ห้อไหนดีกว่ากัน และให้ “เปรียบเทียบ” ราคาสินค้าชิ้นเดียวกันกับร้านค้าอื่นๆ  เพื่อแสดงให้เด็กๆ เห็นถึงวิธีการ “ตรวจสอบ” คุณภาพสินค้า ปริมาณ การดูแลรักษา การรับประกันสินค้า และเรื่องอื่นๆ ที่ผู้บริโภคควรพิจารณาด้วย

ถึงแม้ว่าข้อมูลที่เด็กๆ ได้มาจะ “ไม่ใช่” อย่างที่คุณตัดสินใจ แต่นั่นเป็นการสอนให้เขารู้ถึงการใช้เงินซื้อของชิ้นใหญ่  พร้อมกับที่คุณต้องอธิบายให้เขาเห็นถึงความสำคัญของการเก็บใบเสร็จและใบรับประกันสินค้า

เมื่อคุณนำสินค้าไปคืน ไม่ว่าจะในกรณีใด พาลูกๆ ของคุณไปด้วยและแสดงให้พวกเขาเห็นว่าคุณจะชนะเจ้าหน้าที่ของห้างได้อย่างไร เมื่อต้องต่อรองเรื่องการคืนของ

บทเรียนนี้เป็นการสอนให้เด็กใช้จ่ายเงินอย่าง “สนุก”  แต่เกิดผลที่ดี

ทิปๆๆ    

อย่าลืมบทเรียนที่สอนพวกเด็กๆ เรื่องการให้ “ทิป” กับพนักงานบริการ

ถ้าคุณไปร้านอาหาร ลองหารือกับลูกๆ ถึงจุดดีและไม่ดีของพนักงานคนนั้นๆ จากนั้นก็อาจจะพูดถึงตัวเลขที่เหมาะสมสำหรับการให้ทิป

ทั้งนี้ ก็เพื่อให้เขาเข้าใจว่า การบริการที่แย่จะทำให้ทิปแย่ตามไปด้วย

ทัศนคติเช่นนี้จะติดตัวเขาไปทั้งในฐานะนักจ่ายที่ต้องดูถึง “ความคุ้มค่า” ของคุณภาพสินค้า บริการ และในยามที่เขาต้องทำงานให้บริการลูกค้าเองด้วย

ก่อนที่คุณและลูกจะให้ทิป ลองตรวจดูรายการในใบรายการของร้านอาหารด้วยว่าถูกต้องหรือไม่ เพราะจากการสำรวจพบว่ามีข้อผิดพลาดเกิดขึ้นในใบรายการของร้านอาหารบ่อยครั้ง ส่วนใหญ่ราคามักจะสูงเกินไป  ไม่ใช่ต่ำเกินไป

การบอกเล่าเรื่องราวตรงนี้บ่อยๆ จะช่วยให้พวกเขามีประสบการณ์ในการป้องกันตนเองจากพวกร้านค้าหัวใสนี้ได้