คิดอย่างเคนส์

-------------------------------------------------------------------------------------

คำถามคือว่า รากฐานของทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ของเคนส์ที่ก่อกำเนิดจากปัญหาเมื่อ 70-80 ปีที่แล้ว จะยังเป็นคำตอบสำหรับการแก้ไขปัญหาวิกฤติการณ์เศรษฐกิจของโลกและเอเชียในยุคนี้หรือไม่ และเราจะสามารถอาศัยความคิดของเคนส์ ในการกำหนดแนวทางการแก้ไขปัญหาต่างๆ ได้อย่างไร

-------------------------------------------------------------------------------------

การแก้ไขปัญหาวิกฤติการณ์เศรษฐกิจเป็นสิ่งที่ท้าทายและยากลำบาก

ส่วนหนึ่งเป็นเพราะทางการมักมีเครื่องมือทางนโยบายไม่มากนัก เมื่อเทียบกับจำนวนเป้าหมายและปัญหาที่รอการแก้ไขในห้วงเวลาที่เศรษฐกิจทรุดตัวและส่งผลกระทบไปยังส่วนต่างๆ ของสังคม

อีกส่วน แม้ว่าทางการจะถูกคาดหวังให้แก้ไขปัญหาต่างๆ อย่างรวดเร็ว แต่มักขาดประสบการณ์ที่เพียงพอเกี่ยวกับพื้นฐานแห่งวิกฤติและทิศทางที่เหมาะสมในการฟื้นฟูประเทศ

การขาดแคลนประสบการณ์ภายใต้ปัญหาเศรษฐกิจในรูปแบบใหม่ๆ หมายถึงความจำเป็นที่รัฐต้องรับฟังประชาชนและนักวิชาการ ขณะเดียวกันผู้กำหนดนโยบายเศรษฐกิจจักต้องใช้ทฤษฎีเป็น "เครื่องนำทาง" ด้วย ทั้งนี้เพื่อลดความเสี่ยง อันเนื่องมาจากการดำเนินนโยบายตามแรงจูงใจทางการเมือง และความฉาบฉวยของสามัญสำนึก

ภาวะชะลอตัวทางเศรษฐกิจที่เคยเกิดขึ้นในยุโรปตะวันตกช่วงต้นทศวรรษ 1920 ซึ่งติดตามมาด้วยภาวะเศรษฐกิจตกต่ำครั้งยิ่งใหญ่ของโลกช่วงปี ค.ศ.1929-1933 เป็นประสบการณ์ใหม่ของรัฐในยุคนั้น

ทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ที่เคยมีอิทธิพลอย่างกว้างขวางขาดความเหมาะสม และ "เคนส์" (Keynes) ได้สร้างคุณูปการด้วยการปฏิรูปความคิดทางเศรษฐศาสตร์ ให้สอดคล้องกับสภาพปัญหาที่เป็นจริง จนกระทั่งเป็นที่มาของทฤษฎีเศรษฐศาสตร์มหภาคอันเป็นที่ยอมรับในปัจจุบัน

เคนส์ปฏิเสธแนวคิดดั้งเดิมที่ปล่อยให้กลไกตลาดแก้ปัญหาเศรษฐกิจตกต่ำโดยลำพัง และเสนอให้รัฐเข้ามามีบทบาทจริงจังในการกระตุ้นเศรษฐกิจและช่วยเหลือคนว่างงาน

ณ วันนี้ ความคิดของเคนส์ กลายเป็นทั้งเหตุผลและความหวังที่รัฐจะต้องเร่งกระตุ้นเศรษฐกิจ โดยอาศัยนโยบายการเงิน-การคลังซึ่งดูเหมือนจะกลายเป็น "สูตรสำเร็จ" ในการแก้ไขปัญหาวิกฤตเศรษฐกิจทั้งในญี่ปุ่น ไทย ตลอดจนสหรัฐอเมริกา

คำถามก็คือว่า รากฐานของทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ของเคนส์ที่ก่อกำเนิดจากปัญหาเมื่อ 70-80 ปีที่แล้ว จะยังเป็นคำตอบสำหรับการแก้ไขปัญหาวิกฤติการณ์เศรษฐกิจของโลกและเอเชียในยุคนี้หรือไม่ และเราจะสามารถอาศัยความคิดของเคนส์ในการกำหนดแนวทางการแก้ไขปัญหาต่างๆ ได้อย่างไร

"เคนส์" เป็นอัจฉริยะบุคคล เป็นนักคิด เท่าๆ กับที่เป็นนักมนุษยธรรมผู้ไม่ยอมทนเพิกเฉยต่อความทุกข์ร้อนของประชาชน

เขาได้ชี้ให้เห็นถึงข้อบกพร่องของแนวทางดั้งเดิม และความล้มเหลวของกลไกตลาดในการขจัดภาวะการว่างงานขนานใหญ่ โดยเห็นว่าถ้ารัฐไม่ดำเนินการเชิงรุก ย่อมทำให้สถานการณ์ที่แย่อยู่แล้วนั้นทรุดหนักลงไปอีก

ดังนั้น เขาจึงเห็นว่า การเข้ามากระตุ้นอุปสงค์รวม โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเพิ่มรายจ่ายภาครัฐ จึงเป็นแนวทางสำคัญ

ข้อสรุปทางนโยบายของเคนส์นี้ มีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อการแก้ไขปัญหาเศรษฐกิจซบเซาในญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา รวมทั้งในประเทศไทยของเราเอง

น่าเสียดายที่เรามักหยิบยืมเอาข้อสรุปของเคนส์มาใช้อย่างง่ายๆ โดยมิได้คำนึงถึงลักษณะปัญหาที่แตกต่างกันระหว่างวิกฤติการณ์เศรษฐกิจในปัจจุบัน กับในยุคที่เคนส์มีชีวิตอยู่ รวมทั้งมิได้ดำเนินรอยตามความคิดที่แท้จริงของเคนส์ที่มุ่งปฏิรูปแนวความคิดในการแก้ไขปัญหาเศรษฐกิจด้วย

เรามักเชื่อว่า การฟื้นฟูเศรษฐกิจสามารถกระทำได้โดยง่าย ถ้ารัฐบาลทุ่มเทงบประมาณรายจ่าย และลดอัตราดอกเบี้ยลงเพื่อเพิ่มอุปสงค์รวมของระบบเศรษฐกิจ ความเชื่อเช่นนี้เกิดขึ้นและล้มเหลวมาแล้วในประเทศญี่ปุ่น และก็เป็นไปได้สูงที่จะเกิดขึ้นอีกกับประเทศสหรัฐอเมริกา

เศรษฐกิจญี่ปุ่น เริ่มชะลอตัวลงในช่วงต้นทศวรรษ 1990 โดยทางการเชื่อว่าเป็นปัญหาวัฏจักรธุรกิจระยะสั้น และมิได้ยึดเป็นโอกาสสำคัญที่จะปฏิรูปโครงสร้างทางเศรษฐกิจและการเมืองของประเทศ

แนวทางการแก้ไขปัญหานั้นตั้งอยู่บนความเชื่อที่ว่า เศรษฐกิจของญี่ปุ่นมีปัญหามาจากการที่อุปสงค์รวมอยู่ในระดับที่ต่ำเกินไป จึงสามารถแก้ไขได้ด้วยการเพิ่มปริมาณเงินหรือลดอัตราดอกเบี้ย ทางการญี่ปุ่นต้องการเห็นค่าเงินเยนต่ำโดยหวังว่าการส่งออกหรือดุลบัญชีเดินสะพัดจะช่วยเพิ่มรายจ่ายรวมของประเทศ แต่การดำเนินนโยบายการเงิน-การคลังของญี่ปุ่นก็ไม่ประสบผลสำเร็จ

ศาสตราจารย์พอล ครุกแมน (Paul Krugman) ก็เชื่อว่าปัญหาญี่ปุ่นมีสาเหตุมาจากการขาดอุปสงค์รวมเนื่องจากประชาชนออมมากหรือบริโภคน้อยเกินไป ครุกแมนจึงเสนอให้ดำเนินนโยบายการเงินขยายตัวในอัตราเร่งเพื่อให้ประชาชนรีบจับจ่ายใช้สอย โดยทำให้เชื่อว่าราคาสินค้าในอนาคตจะเพิ่มสูงขึ้นอย่างมาก ศาสตราจารย์เคนเนธ รอกอฟฟ์ (Kenneth Rogoff) หัวหน้านักเศรษฐศาสตร์ของกองทุนการเงินระหว่างประเทศ มีความเห็นแตกต่างจากครุกแมนเพียงเล็กน้อยคือ ต้องการเห็นรัฐบาลญี่ปุ่นใช้นโยบายการคลังมากกว่านโยบายการเงิน แต่เชื่อว่าการเพิ่มอุปสงค์รวมโดยรัฐจะช่วยแก้ปัญหาได

ประเด็นสำคัญคือ ถ้าญี่ปุ่นมีปัญหาหลักอยู่ที่ระดับอุปสงค์รวมต่ำ เหมือนที่โลกตะวันตกประสบในช่วงทศวรรษ1920-1930 แล้วทำไมนโยบายกระตุ้นเศรษฐกิจที่ดำเนินมาโดยตลอด จึงไม่สามารถสร้างผลสำเร็จได้ ทั้งๆ ที่ได้นำไปสู่การก่อหนี้สาธารณะที่สูงถึงร้อยละ 140 ของจีดีพี และอัตราดอกเบี้ยอยู่ในระดับต่ำมากเพียงร้อยละ 0 เท่านั้น

ในสหรัฐอเมริกา ภาวะฟองสบู่ในตลาดหุ้นและการลงทุนที่มากเกินไป ในช่วงที่เอเชียเผชิญกับภาวะวิกฤติ ได้ส่งผลให้เศรษฐกิจเติบโตผิดปกติ และยากที่จะรักษาอัตราการเติบโตที่สูงไว้ได้

แนวโน้มแห่งภาวะชะลอตัวนี้ถูกซ้ำเติมด้วยเหตุการณ์ 11 กันยายน

ดังนั้นการขาดความเชื่อมั่นของนักลงทุนจึงเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้สหรัฐอเมริกาเผชิญปัญหาความขาดแคลนอุปสงค์ ซึ่งคล้ายคลึงกับที่ปรากฎในทฤษฎีของเคนส์

นักวิเคราะห์จำนวนมากรวมทั้งนักเศรษฐศาสตร์บางคน เช่น ศาสตราจารย์ลอรา ไทสัน (Laura Tyson) ที่ปรึกษาอดีตประธานาธิบดี คลินตัน เคยเชื่อมั่นว่า เศรษฐกิจสหรัฐจะฟื้นตัวโดยเร็วตามมาตรการลดอัตราดอกเบี้ยของธนาคารกลางสหรัฐ และมาตรการทางการคลังของประธานาธิบดี บุช

อย่างไรก็ตามข้อจำกัดของแนวทางแบบเคนส์เซียนนั้นมีมากกว่าที่คิด เนื่องจากงบประมาณที่เกินดุลมาไม่กี่ปีจะเริ่มเข้าสู่ภาวะขาดดุลอย่างรวดเร็วตามภาวะเศรษฐกิจชะลอตัว และการเพิ่มขึ้นของรายจ่ายทางการทหารและการรักษาความปลอดภัย ส่วนนโยบายการเงินก็กำลังเข้าสู่ภาวะกับดักสภาพคล่องที่อัตราดอกเบี้ยอยู่ในระดับที่ต่ำมากอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน

ในประเทศไทย การกระตุ้นเศรษฐกิจด้วยงบประมาณของภาครัฐ กำลังเป็นคาถาทางการเมืองที่กระตุ้นความหวังจากประชาชน แต่รัฐมิได้บอกถึงข้อดี-ข้อเสียของนโยบายดังกล่าว และมิได้เตือนว่าเป็นนโยบายเฉพาะหน้าที่ให้ผลบวกในระยะสั้น ซึ่งอาจทำให้เศรษฐกิจชะลอตัวในระยะยาวหรืออ่อนแอลง

 นโยบายสำคัญเช่น นโยบายควบคุมราคาบริการสาธารณสุข นโยบายเงินกู้สำหรับกองทุนหมู่บ้านและนโยบายพักการชำระหนี้เกษตรกร มิใช่นโยบายที่จะมีผลชัดเจนในการกระตุ้นเศรษฐกิจ หากแต่เป็นนโยบายที่นอกจากจะเป็นการก้าวถอยหลังแล้ว ยังจะสร้างภาระต่อประชาชนผู้เสียภาษีอากรในอนาคต

เฉพาะโครงการหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า หรือ "30 บาท รักษาทุกโรค" เพียงโครงการเดียว รัฐต้องจัดสรรงบประมาณรายจ่ายในปีงบประมาณ 2546 สูงถึง 55,700 ล้านบาท

นี่ไม่นับภาระทางการคลังที่จะเกิดขึ้นอีกจากกลไกการประนอมหนี้ภายใต้บรรษัทบริหารสินทรัพย์ไทย (TAMC)

แม้ว่าสาเหตุแห่งวิกฤติการณ์เศรษฐกิจไทยอาจมีหลายประการ แต่ภาวะชะลอตัวของอุปสงค์รวมนั้นเป็น "ผล" (Effect) มากกว่าที่จะเป็น "เหตุ" (Cause)

ประชาชนจำนวนมากเชื่อว่า ในอนาคตเศรษฐกิจไทยจะดีขึ้นในขณะที่มีการกล่าวน้อยมากถึงความจำเป็นที่จะต้องปฏิรูปเศรษฐกิจเพื่อแก้ไขข้อบกพร่องต่างๆ ในทางโครงสร้าง

อุปสงค์รวมที่อยู่ในระดับต่ำ มีสาเหตุสำคัญมาจากการที่เศรษฐกิจไทยในอดีต เติบโตโดยอาศัยการก่อหนี้ ทำให้การประหยัดรายจ่ายของประชาชนเป็นการปรับตัวทางธรรมชาติ และเป็นแนวทางที่จำเป็น ประเทศไทยจึงต้องมุ่งสร้างแผนกระตุ้นเศรษฐกิจที่มีประสิทธิภาพสูง มีเกณฑ์ทางการคลังที่ชัดเจน และหวังผลได้จริงในทางเศรษฐกิจ

นโยบายการกระตุ้นรายจ่ายแบบที่ทำกันอยู่ เป็นเพียงการเปลี่ยนแปลงในเชิงปริมาณ และสะท้อนความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนว่า ปัญหาเศรษฐกิจมีสาเหตุหลักมาจากอุปสงค์ต่ำ เหมือนกับที่เคนส์วินิจฉัยไว้เมื่อประมาณ 70 กว่าปีก่อน

ความจริงแล้วในยุคของเคนส์นั้น รายจ่ายภาครัฐมีขนาดเล็กมากและอังกฤษเองได้ดำเนินนโยบายเพิ่มค่าเงินปอนด์ และชะลอรายจ่ายอยู่ก่อนหน้านั้น ภาวะตกต่ำของอุปสงค์รวมจึงเป็นประเด็นใหญ่

 แต่ในปัจจุบันปัญหาความล้มเหลวในญี่ปุ่นและไทยอยู่ที่หนี้ภาคเอกชน ซึ่งยากต่อการแก้ไขด้วยแผนกระตุ้นเศรษฐกิจแบบดั้งเดิม

ส่วนในสหรัฐอเมริกามีการใช้งบประมาณรายจ่ายเกินตัวมาเป็นเวลานานโดยเฉพาะอย่างยิ่งในโครงการด้านสาธารณสุข แม้แต่เคนส์เองมิได้สนับสนุนให้รัฐใช้จ่ายในโครงการที่ไม่ก่อให้เกิดผลผลิต ถ้ามีโครงการทางเลือกที่ดีกว่า

รัฐบาลควรคิดอย่างเคนส์ แต่ควรคิดมุ่งปฏิรูปแนวทางเศรษฐกิจให้มีประสิทธิผลมากขึ้นกว่าที่เคนส์เคยเสนอ

รัฐต้องพร้อมที่จะเปลี่ยนแปลงนโยบายใดๆ ที่มุ่งหวังผลทางการเมืองแต่ขาดความรับผิดชอบในทางเศรษฐกิจ

รัฐบาลต้องหันหน้าสู่แผนที่มีประสิทธิภาพและมีหลักเกณฑ์ที่หวังผลได้

การคิดอย่างเคนส์ ไม่ใช่การยึดเอาสิ่งที่เคนส์สรุปไว้เป็นเหตุ เพราะนั่นจะกลายเป็นความผิดพลาดที่ปล่อยให้ปัญหาพื้นฐานสำคัญๆ ดำรงอยู่ตามยถากรรม ซึ่งมิใช่สปิริต หรือความคิดของเคนส์เลย

ข้อจำกัดของเคนส์เซี่ยน

แม้ว่าแนวทางของสำนักเคนส์ (Keynesian Approach) จะกลับมามีอิทธิพลอย่างมากต่อการดำเนินนโยบายเศรษฐกิจของหลายประเทศในช่วงที่เศรษฐกิจโลกชะลอตัว ไม่เว้นแม้กระทั่งสหรัฐอเมริกาที่เริ่มเปลี่ยนจุดยืน จากนโยบายงบประมาณเกินดุล มาเป็นงบประมาณขาดดุลเป็นเวลานานกว่า 10 ปี แต่เคนส์เซี่ยนกลับไม่ใช่สูตรสำเร็จที่เหมาะสมสำหรับทุกประเทศ

คนรุ่นใหม่อาจยังไม่รู้จัก "จอห์น เมย์นาร์ด เคนส์" (John Maynard Keynes)

นักเศรษฐศาสตร์แห่งมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ชาวอังกฤษผู้นี้ เป็นผู้ให้กำเนิดความคิดเศรษฐศาสตร์สวัสดิการ และเป็นเจ้าของทฤษฎีและหลักการการจัดงบประมาณแบบขาดดุล ซึ่งส่งผลต่อเศรษฐศาสตร์มหภาค ที่กลายเป็นคัมภีร์ของเศรษฐศาสตร์กระแสหลักในช่วงศตวรรษที่ 21จึงได้รับการยกย่องเป็นเสมือนบิดาแห่งเศรษฐศาสตร์ยุคใหม่ แก่นความคิดของเขาถูกเขียนไว้ในหนังสือชื่อ The General Theory of Employment,Interest and Money ตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ.2479

ทฤษฎีเคนส์เซี่ยนยุคแรกๆ (Early Keynesian) เป็นทฤษฎีเบื้องต้นที่สำคัญมากเมื่อเศรษฐกิจเผชิญกับภาวะชะลอตัว หรือถดถอย แต่มีข้อจำกัดมากเช่นกัน

ดังนั้น ในการกำหนดนโยบายโดยใช้กรอบทฤษฎีนี้ ต้องเป็นไปอย่างรอบคอบ และต้องคำนึงถึงสถานการณ์ที่เป็นจริงในขณะนั้น ไม่เช่นนั้นจะทำให้แคบและหลงทาง เพราะทฤษฎีเคนส์เซี่ยน มีโอกาสหลายประการที่ไม่สอดคล้องกับสถานการณ์ที่เรากำลังเผชิญ

ทั้งนี้ ข้อจำกัดเชิงทฤษฎีของ Early Keynesian มี 4 ประการ

ประการแรก ตามทฤษฎีของเคนส์ ต้นทุนของนโยบายการคลังมีน้อยมาก และรายจ่ายภาครัฐจะช่วยเสริมรายจ่ายของภาคเอกชนที่อยู่ในระดับต่ำ

แต่ปัจจุบันภาคเอกชนรู้ดีว่าภาครัฐไม่ได้เข้มแข็งจริง และไม่สามารถใช้นโยบายดังกล่าวได้นานเพียงพอโดยไม่นำไปสู่ปัญหา ทว่ากลับลงเอยด้วยการเก็บภาษีเพิ่ม ดังนั้น ภาคเอกชนจะรัดเข็มขัดมากขึ้น แม้ว่ารัฐจะทำตัวตรงกันข้าม

ประการที่สอง ในทางทฤษฎีของเคนส์ ไม่มีความเสี่ยงจากความอ่อนแอทางการคลัง

แต่ปัจจุบัน ความอ่อนแอของภาครัฐนำไปสู่ความเชื่อมั่นของนักลงทุน และสร้างความอ่อนแอให้แก่ภาคเอกชนเมื่อเศรษฐกิจโลกต้องเข้าสู่ระยะของการฟื้นตัว โดยวิกฤติเศรษฐกิจละตินอเมริกาภายหลังวิกฤตการณ์น้ำมันโลกครั้งที่สองเป็นบทเรียนที่สำคัญมาก

ประการที่สาม นโยบายการคลังแบบเคนส์เซี่ยน เหมาะสำหรับปัญหาวัฏจักรธุรกิจระยะสั้น มิใช่ปัญหาภาวะถดถอยระยะยาว หรือที่เกิดจากสาเหตุอื่น นโยบายการคลังจึงต้องหวังผลด้านการปฏิรูประบบเศรษฐกิจ และหลีกเลี่ยงโครงการที่สูญเปล่าในทางเศรษฐกิจ แม้ว่าจะเป็นที่นิยมจากฐานเสียงก็ตาม

 ประการที่สี่ ในยุคปัจจุบันภาคเอกชนมีความรู้มากขึ้นกว่าในยุคของเคนส์มาก และการแข่งขันทางเศรษฐกิจมีความเข้มข้นและซับซ้อน ทำให้นโยบายการคลังที่เน้นการใช้เม็ดเงินอัดฉีดเข้าระบบยากที่จะมีประสิทธิภาพ เนื่องจากค่าตัวทวี และค่าตัวแร่งในทางเศรษฐศาสตร์นั้นทำงานผิดปกติจึงทำให้มีค่าต่ำมาก

 โดยธรรมชาติของแนวทางสำนักเคนส์เป็นการแก้ปัญหาระยะสั้น เป็นเพียงกลไกในการปรับเสถียรภาพระบบเศรษฐกิจ โดยคาดหวังผลย้อนกลับใน 1-2 ปีเท่านั้น แต่หากเศรษฐกิจซึมยาว การยึดตามแนวทางนี้อย่างต่อเนื่องมีแต่จะสร้างปัญหาตามมา

การทุ่มเงินเพื่อสร้างสาธารณูปโภค หรือโครงการใหญ่ อาจทำให้เกิดผลตอบแทนทางเศรษฐกิจมากกว่าเงินที่ภาครัฐทุ่มเทลงไปในลักษณะเพิ่มพูนการก่อหนี้ให้คนในระดับรากหญ้า

อย่างไรก็ตาม จำเป็นต้องเลือกโครงการสาธารณูปโภคขนาดใหญ่ ที่มีผลต่อการวางกลยุทธ์ของประเทศ เช่น กรณีสนามบินหนองงูเห่า เพราะจะเกิดประโยชน์ทำให้เศรษฐกิจเข้มแข็งใน 3-4 ปีข้างหน้า