วิกฤตการณ์เศรษฐกิจที่สร้างความเสียหายอย่างหนักในช่วงปี 2540 และ 2541 ได้ให้บทเรียนมากมาย หนึ่งในบทเรียนนั้นคือ ข้อเท็จจริงที่ว่าโลกทุกวันนี้ให้ "โอกาส" มาก แต่ก็สร้าง "ความเสี่ยง" มากขึ้นเช่นกัน

การแก้ไขปัญหาเมื่อความเสียหายเกิดขึ้นแล้วมีต้นทุนสูงมาก ดังเช่นการล่มสลายของระบบค่าเงิน ดังนั้น การดำเนินมาตรการเชิงป้องกันมิให้ความเสี่ยงสูงเกินกว่าที่เศรษฐกิจของประเทศจะรองรับได้จึงมีความสำคัญเป็น อย่างยิ่ง

ห้วงเวลาที่ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร เข้ามาบริหารประเทศเป็นระยะที่ประเทศไทย จำเป็นต้องรีบดำเนินนโยบายปฏิรูป หรือปรับปรุงในเชิงโครงสร้างให้มีความสามารถในการแข่งขันที่ยั่งยืนบนเวทีโลก "การปฏิรูปเศรษฐกิจ" กลับเป็นไปอย่างเชื่องช้าและถูกละเลย ซ้ำร้าย "นโยบายเศรษฐกิจ" ถูกแปลงเป็น "นโยบายการเมือง" ซึ่งเต็มไปด้วยการหวังผลในเชิงคะแนนนิยม

ความต้องการอำนาจเบ็ดเสร็จในฐานะผู้นำใหม่ที่มีอิทธิพลทางธุรกิจ ได้นำไปสู่ความพยายามกระตุ้นเศรษฐกิจระยะสั้น และโครงการประชานิยมซึ่งมีลักษณะโปรยประโยชน์ แถมยังเป็นการสร้างผลงานที่มองเห็นได้ง่าย แนวทางเศรษฐกิจดังกล่าวนี้อาจดูเหมือนการสร้างสรรค์ให้เศรษฐกิจเติบโต ทว่า เป็นการใช้ทรัพยากรอย่างไม่เห็นคุณค่า ยังจะทำให้เศรษฐกิจในอนาคตต้องหดตัว

ต้นทุนที่จะต้องสูญเสียในอนาคตนี้ เป็นความเสี่ยงที่อาจไม่ปรากฏความหายนะให้เห็นโดยทันที ถ้าวันเวลาที่ต้องจ่ายในที่สุดมาถึงหรือโชคไม่ช่วยเหมือนเคย ต้นทุนความเสียหายก็จะเป็นภาระที่สูงมาก

การกระตุ้นเศรษฐกิจระยะสั้นแบบ "ประชานิยมยุคใหม่" นี้ครอบคลุมในทุกด้าน ตั้งแต่การอัดฉีดปริมาณเงิน การกระตุ้นรายจ่ายภาครัฐ การอุดหนุนและการขยายสินเชื่อของธนาคารที่รัฐเป็นเจ้าของ จนถึงมาตรการกึ่งการคลังอื่นๆ มาตรการกระตุ้นเหล่านี้ อาจสร้างผลประโยชน์ในระยะเริ่มต้นแก่ประชาชนที่เป็นเป้าหมายทางการเมือง แต่เปรียบเสมือน "มะเร็งร้าย" ที่จะค่อยๆ บั่นทอนสุขภาพทางเศรษฐกิจของประเทศ

การอัดฉีดเศรษฐกิจในระยะเริ่มต้น ที่จริงแล้วเป็นการสะสมภาวะทรุดตัวทางเศรษฐกิจในอนาคตที่ประชาชนโดยทั่วไปยากที่จะเข้าใจ จนกว่าวันเวลาที่โชคร้ายจะมาถึง จึงมิใช่การเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืนของภาคเศรษฐกิจแท้จริง หรือเป็น "ทองแท้" ที่มาจากเวทมนตร์ของผู้นำ

"การตลาด" อาจช่วยสร้างสีสันและความเชื่อมั่น ในทางตรงกันข้าม การใช้การตลาดนำในการกำหนดนโยบาย กลับทำให้สาธารณชนเข้าใจผลกระทบของนโยบายต่างๆ บนความรับรู้ที่ไม่ครบถ้วน

"เศรษฐศาสตร์ชวนเชื่อ" (Propaganda Economy) เป็นศิลปะที่อาจอาศัยศาสตร์เป็นประโยชน์ด้วย ประชาชนจะได้รับรู้ความจริงเฉพาะส่วนที่ผู้กำหนดนโยบายประสงค์จะให้รับรู้เท่านั้น จึงไม่น่าแปลกใจถ้าพบว่า มีคนจำนวนมากมายเชื่อว่าแนวทางประชานิยมที่ใช้นโยบายเศรษฐกิจเป็นเครื่องมือทางการเมืองนั้น เป็นการสร้างสรรค์ที่ให้ผลดีต่อตน

ในด้านหนึ่งนั้น "จุดเด่น" ของนโยบายอาจได้รับการขยายผลทางจิตวิทยาอย่างไม่จำกัด ส่วนในอีกด้านหนึ่ง "จุดอ่อน" จำนวนมากที่ลดความน่าเชื่อถือของนโยบายดังกล่าวจะถูกบีบพื้นที่การนำเสนอข่าวสาร หรือสกัดกั้นมิให้แพร่สู่สาธารณชน

บทบาทของเศรษฐศาสตร์ชวนเชื่อ สะท้อนโครงสร้างอำนาจทางการเมือง ยิ่งเผด็จการมาก ยิ่งชวนเชื่อได้มาก เศรษฐศาสตร์ชวนเชื่อจึงเป็น "อำนาจนิยม" มิใช่ "ประชาธิปไตย" ที่ประชาชนต้องมีสิทธิอย่างแท้จริงในการรับรู้ข้อมูลข่าวสาร

รูปแบบของการชวนเชื่ออาจมี "สีขาว" เพราะให้ข้อเท็จจริงที่มาจากแหล่งที่น่าเชื่อถือ แต่จะให้เพียงด้านเดียว เช่น การโฆษณาประชาสัมพันธ์โครงการประชานิยมและข่าวดีทั้งหลายทางสื่อโทรทัศน์

นอกจากนี้แล้ว เศรษฐศาสตร์ชวนเชื่อยังมีแบบ "สีเทา" ซึ่งแฝงไว้ด้วยข้อความที่คลาดเคลื่อน ไม่ตรงตามความจริง เช่นการที่ผู้นำกล่าวอ้างว่าทุนสำรองระหว่างประเทศเพิ่มสูงขึ้นเป็นเพราะฝีมือของรัฐบาล ทั้งๆ ที่เป็นผลมาจากทิศทางการอ่อนตัวของค่าเงินเหรียญสหรัฐ

ตัวอย่างที่สำคัญมากอีกประการหนึ่งที่มีอิทธิพลต่อความรู้สึกนึกคิดของประชาชนก็คือ "การปลดหนี้ไอเอ็มเอฟ" โดยที่หนี้เฉพาะจากไอเอ็มเอฟแท้ๆ ไม่เคยถูกนำมาใช้ ในขณะที่หนี้จากแหล่งอื่นๆที่อยู่ภายใต้กรอบความช่วยเหลือของไอเอ็มเอฟนั้นยังคงค้างชำระอยู่

 เราจะสังเกตเห็นว่าเจ้าหน้าที่ธนาคารแห่งประเทศไทยซึ่งมีความน่าเชื่อถือมากกว่า มิได้ยืนยันเช่นนั้นเลย

หนังสือเล่มนี้ เป็นการรวบรวมข้อเขียนซึ่งส่วนใหญ่ปรากฏในหนังสือพิมพ์ กรุงเทพธุรกิจ และหนังสือพิมพ์มติชนรายวัน ในระหว่างปี 2546-2549 บางส่วนเป็นข้อเขียนที่มิได้ตั้งใจไว้ก่อนว่าจะตีพิมพ์เผยแพร่ แต่เห็นว่าน่าจะเหมาะสมถ้าคัดเลือกบางชิ้นมารวมเข้าไว้ในการพิมพ์ครั้งนี้ด้วย

ส่วนแรกของหนังสือ "มนตรา...มายาการเมือง" เป็นเนื้อหาเกี่ยวกับนโยบายและการบริหารเศรษฐกิจของรัฐบาล พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร โดยเฉพาะอย่างยิ่งการกระตุ้นเศรษฐกิจที่พยายามให้เกิดการเร่งตัว ต้นเหตุที่นำไปสู่ปัญหาหลายประการตามมา

ไม่ว่าจะเป็นความสูญเปล่าทางเศรษฐกิจของทรัพยากรการเงินที่ทุ่มไปในโครงการประชานิยม และการกระตุ้นเศรษฐกิจระยะสั้นที่ขาดความรัดกุม ภาครัฐมีความอ่อนแอทางการเงินการคลังมากขึ้น มีการใช้จ่ายอย่างไม่ระมัดระวัง มีการก่อหนี้สาธารณะและการผูกพันใหม่ๆ มากมาย เงินคงคลังค่อยๆ ร่อยหรอลงอย่างน่าวิตก โดยเฉพาะอย่างยิ่งตั้งแต่ช่วงระยะก่อนการเลือกตั้งต้นปี 2548 ซึ่งล่าสุดนี้ตัวเลขเหลือเพียง 23.1 พันล้านบาทเท่านั้น

สำหรับภาคครัวเรือนได้รับผลกระทบในทางลบไม่น้อย เพราะในขณะที่มีการออมลดลงกว่าในช่วงก่อนเกิดวิกฤตการณ์กลับประสบภาวะหนี้สินเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว

ภาคเอกชนซึ่งเคยได้รับประโยชน์อย่างมากจากนโยบายอัตราดอกเบี้ยต่ำ และการปรับโครงสร้างหนี้ มิได้มีความเข้มแข็ง กลับต้องเผชิญภาวะท้าทายจากการแข่งขันกับต่างประเทศที่มีความเข้มข้นยิ่งขึ้นทุกขณะ

นโยบายค่าเงินบาทที่ใช้อุดหนุนผู้ส่งออกก็มิได้มีประสิทธิภาพเท่าใดนัก

เศรษฐกิจไทยมีปัญหามากที่จะต้องแก้ไข ซึ่งแตกต่างจากคำกล่าวชวนเชื่อของกลุ่มผู้มีอำนาจที่เต็มไปด้วยการมองสภาพการณ์แต่ในแง่ดี ด้วยการให้คุณค่าแก่ความหอมหวลทางธุรกิจ และสิทธิประโยชน์ต่างๆมากกว่าคุณภาพของระบบและบรรทัดฐานทางจริยธรรม "รากหญ้า" ได้รับ "ปลา" เป็นครั้งคราวขึ้นอยู่กับอำนาจการตัดสินใจของผู้ให้ แต่ไม่เคยได้เรียนรู้ "วิธีหาปลา" ที่จะทำให้ตนมีอนาคตได้

ส่วนที่สอง "ทำไมกระดาษ...ไม่เป็นทอง?" เกี่ยวข้องกับประเด็นด้านเศรษฐกิจการค้าระหว่างประเทศ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเจรจา "ทวิภาคี" หรือ FTA ที่กำลังหันเหทางการออกจากแนวทางพหุภาคี อันเป็นแนวทางหลักที่มุ่งให้ระบบการค้าโลกมีระเบียบที่ชัดเจน และไม่โอนอ่อนไปตามมาตรการทางการค้าตามอำเภอใจของประเทศร่ำรวย

ข้อตกลงการค้าเสรีระหว่างไทยกับบางประเทศ ตั้งอยู่บนพื้นฐานของอำนาจการต่อรองที่ไทย "เสียเปรียบ" และเป็นแนวทาง "สีเทา" ที่มีเหตุผลทางเศรษฐกิจน้อยมาก ความจริงแล้ว รัฐบาลจำเป็นต้องให้น้ำหนักกับภูมิภาคของตนมากขึ้น เพราะจะช่วยเพิ่มทั้งอำนาจต่อรองและโอกาสบนเวทีพหุภาคีขององค์การการค้าโลก

ภายใต้โลกาภิวัตน์ เศรษฐกิจไทยจำเป็นต้องปรับตัวอย่างรวดเร็วและมีการปฏิรูปในเชิงโครงสร้างอย่างจริงจัง อนาคตทางเศรษฐกิจย่อมขึ้นอยู่กับปัจจัยหลายประการทั้งเงื่อนไขทางด้านภูมิศาสตร์ ทรัพยากรธรรมชาติ ทรัพยากรบุคคล ตลอดจนการลงทุนในโครงสร้างพื้นฐาน เช่นการคมนาคมขนส่งที่ทันสมัย และมีเป้าหมายเชิงยุทธศาสตร์

รวมทั้งวิสัยทัศน์เกี่ยวกับอนาคตของเศรษฐกิจแห่งชาติในโลกยุคใหม่ที่ต้องเปลี่ยนไปอย่างไม่หยุดยั้ง ตลอดจนการปฏิรูปการศึกษาที่เป็นจุดอ่อนที่สำคัญที่สุดประการหนึ่งของการพัฒนาที่ควรเน้นคุณภาพมากกว่าปริมาณ

ส่วนสุดท้าย "แสงสว่าง...ที่ปลายอุโมงค์" เป็นการรวบรวมบทความที่เขียนขึ้นในช่วงที่เพิ่งมีการยกเลิกระบบอัตราแลกเปลี่ยนคงที่ตามตะกร้าเงิน มาสู่ระบบอัตราแลกเปลี่ยนลอยตัวแบบมีการจัดการ ต่อด้วยการวิเคราะห์ปัญหาและทางออกในช่วงแห่งการฟื้นตัวทางเศรษฐกิจที่จำเป็นต้องมีการบริหารความเสี่ยงและหลีกเลี่ยงโอกาสแห่งวิกฤตเศรษฐกิจในอนาคตที่ยากต่อการคาดการณ์ล่วงหน้า

บทความต่างๆ ได้เริ่มต้นการวิเคราะห์ให้เห็นผลกระทบที่จะเกิดขึ้นกับอัตราแลกเปลี่ยน อัตราดอกเบี้ยภาวะเงินเฟ้อและอัตราการเติบโตทางเศรษฐกิจ รวมถึงนโยบายหลักๆ ที่อาจต้องดำเนินการ

บทความดังกล่าวครอบคลุมประเด็นหลัก เช่น การแก้ไขปัญหาหนี้ต่างประเทศซึ่งขณะนั้นยังมิได้มีการกล่าวถึงกันเท่าใดนัก การแก้ไขปัญหาสภาพคล่องของภาคส่งออกที่อาจจะกลายเป็นอุปสรรคที่สำคัญ รวมทั้งการดำเนินนโยบายการเงิน-การคลังเพื่อแก้ไขปัญหาการใช้จ่ายเกินตัวของระบบเศรษฐกิจ ซึ่งปรากฏในเวลาต่อมาว่า มีทั้งส่วนที่เหมือน และแตกต่างจากหนังสือเจตนาจำนงฉบับแรกๆ ที่รัฐบาลไทยทำกับไอเอ็มเอฟ

นโยบายเศรษฐกิจควรมีความเป็น "ศาสตร์" มากขึ้น ลักษณะทางวิทยาศาสตร์ในเชิงทฤษฎีและการตรวจสอบข้อเท็จจริงจะช่วยให้นโยบายที่กำหนดขึ้นมีความพอประมาณแก่ศักยภาพ และความสามารถรับความเสี่ยงของประเทศ ไม่ไหลไปตามกระแส "ชวนเชื่อ" ของผู้มีผลประโยชน์ทับซ้อน

ผมหวังว่าบทความทั้งหลายในหนังสือเล่มนี้ จะอำนวยประโยชน์ต่อนิสิต นักศึกษา ปัญญาชนและผู้สนใจทิศทางเศรษฐกิจของประเทศ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในส่วนที่เกี่ยวกับการวิเคราะห์และความรู้ทางเศรษฐศาสตร์ที่เกี่ยวข้อง ซึ่งในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ได้ถือโอกาสปรับปรุงเนื้อหาและแก้ไขข้อความบางแห่งใหม่ ให้ทันสมัยและถูกต้องยิ่งขึ้น

ท้ายที่สุดนี้ ผู้เขียนขอขอบคุณคุณทนง ขันทอง แห่งเดอะเนชั่น ที่กรุณาให้ข้อแนะนำเกี่ยวกับชื่อหนังสือ คุณเบญจวรรณ เผ่าจินดามุข สำหรับข้อแนะนำให้มีการจัดพิมพ์เกิดขึ้นได้อย่างรวดเร็ว คุณปิยาวันทน์ ประยุกต์ศิลป์ สำหรับงานบรรณาธิการที่เต็มเปี่ยมไปด้วยคุณภาพ และอีกหลายท่านที่มิอาจเอ่ยนามได้หมด

ความดีของหนังสือเล่มนี้ขอมอบแด่ ศาสตราจารย์ ดร. ไกรยุทธ ธีรตยาคีนันท์ ผู้เป็นแบบอย่างในการผลิตผลงานทางวิชาการอย่างต่อเนื่อง ซึ่งมีข้อจำกัดด้านสุขภาพเป็นเวลานานและมีส่วนกระตุ้นให้ผู้เขียนเห็นความจำเป็นที่นักวิชาการควรรักษาการมีส่วนร่วมในปัญหาของประเทศโดยไม่เพิกเฉย สำหรับข้อบกพร่องและข้อวิจารณ์อันพึงมี ผมขอน้อมรับเพียงผู้เดียวและเชื่อว่าข้อคิดเห็นต่างๆ ของผู้อ่านจะเป็นประโยชน์ต่อผู้เขียนอย่างสูงในอนาคต

ตีรณ พงศ์มฆพัฒน์