คำว่า 'ดาราศาสตร์เป็นเรื่องไกลตัว' ดูเหมือนจะไม่ใช่อีกต่อไป เมื่อบรรดายุววิจัยขาสั้นคอซองจากศูนย์การเรียนรู้วิทยาศาสตร์โลก และดาราศาสตร์สามารถสำรวจ ติดตาม รวมทั้งสร้างองค์ความรู้ให้ปรากฏเป็นสื่อการสอนวิชาดาราศาสตร์ที่อาจารย์หลายคนออกอาการยี้ เป็นอีกก้าวการเดินทางสู่อวกาศของเมืองไทย จุดประกาย พาออกไปสำรวจสิ่งที่อยู่ไกลออกไปสุดปลายฝัน

กรุงเทพธุรกิจออนไลน์ : นานมาแล้วที่เรื่องราวลี้ลับบนท้องฟ้าถูกถ่ายทอดลงมาเป็นเรื่องเล่า ก่อนจะกลายมาเป็นศาสตร์อีกแขนงที่นักวิทยาศาสตร์สมัยใหม่มุ่งค้นคว้าปริศนาแห่งดวงดาวเหล่านี้...

ความอัศจรรย์ดังกล่าวทำให้ค่ำคืนวันที่ 14 ธันวาคม 2550 มีความหมายต่อ เยาวชนกว่า 30 ชีวิต จาก 4 โรงเรียน ที่นัดรวมพลนับฝนดาวตกเจมินิดส์ปิดท้ายปี 2550 กลางหอดูเกิดแก้ว อ.บ่อพลอย จ.กาญจนบุรี โดยมีคุณครูพี่เลี้ยงจากโรงเรียนต้นสังกัด และศูนย์การเรียนรู้วิทยาศาสตร์โลกและดาราศาสตร์ หรือลีซา (LESA) ที่สนับสนุนโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ร่วมสังเกตการณ์

โปรแกรมเรียนรู้ท้องฟ้า

เวิ้งฟ้ายามค่ำคืนนี้ทำให้หลายๆ คนที่นั่งอยู่บริเวณนี้ออกอาการหวั่นๆ หลังจากซักซ้อมแบ่งงานกันตั้งแต่บ่าย ทีมหนึ่งบันทึกวิดีโอเก็บข้อมูลฝนดาวตก ทีมหนึ่งแยกเป็นกลุ่มย่อยคอยสังเกตการณ์ด้วยตาเปล่า ขณะอีกทีมหนึ่งกำลังขะมักเขม้นประมวลผลจากคอมพิวเตอร์กราฟฟิกจนแทบไม่น่าเชื่อว่า สีหน้าเอาจริงเอาจังไม่แพ้นักดาราศาสตร์อาชีพตอนนี้ จะเป็นเด็กขาสั้นคอซองกลุ่มเดียวกันกับที่เล่นวิ่งไล่จับอยู่เมื่อตอนกลางวัน

กำเนิดยุทธการคว้าดาว

"ดาราศาสตร์ และวิทยาศาสตร์โลก มักจะแอบแฝงเป็นส่วนประกอบเล็กๆ น้อยๆ ของวิชาวิทยาศาสตร์ และสังคมศึกษามาแต่ไหนแต่ไรแล้ว"

สื่อการสอนฝีมือเด็กๆ

น้ำเสียงยืนยันจาก น.ท.ฐากูร เกิดแก้ว เจ้าของหอดูดาวเกิดแก้ว และหัวหน้าโครงการการเรียนรู้เรื่องวิทยาศาสตร์โลกและอวกาศถึงความเป็นอยู่ของความรู้ทั้ง 2 สาขานี้ว่าเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนการสอนในชั้นเรียนมานาน จนเมื่อปีพ.ศ. 2544 ทางกระทรวงศึกษาธิการได้ประกาศให้ 2 วิชานี้เป็นสาขาหนึ่งของการเรียนวิทยาศาสตร์ โดยประกอบไปด้วย ฟิสิกส์ เคมี ชีวะ วิทยาศาสตร์โลก และดาราศาสตร์

"พอเข้ามาอยู่ในหลักสูตรทุกอย่างก็ใหม่หมด คุณครูก็ไม่เคยสอน หนังสือก็ไม่มี ทุกอย่างขาดแคลน ครูจึงไม่ค่อยมีความมั่นใจ อีกทั้งนโยบายการศึกษาแบบใหม่ที่ให้เด็กเป็นศูนย์กลาง คือไม่ใช่อ่านหนังสือแล้วมาทำก็ยิ่งทำให้ผู้สอนเกิดความลำบากมากขึ้นไปอีก เพราะดาราศาสตร์ จะมีความพิเศษอยู่อย่างหนึ่ง เมื่อครูเล่าไปเด็กจะยิ่งสงสัย พอครูตอบ เด็กก็จะยิ่งถาม ยิ่งลึก มันก็ทำให้ครูไม่กล้าปริปาก ทีนี้ทำไงครูถึงจะมั่นใจและมีอุปกรณ์ โจทย์ก็เลยอยู่ที่ว่าเราจะทำอย่างไรที่จะให้มันเกิดขึ้นมาก่อน เราจึงสร้างชุดการสอนต้นแบบขึ้นมา 8 ชุด จากฐานข้อมูลความรู้เรื่องดาราศาสตร์ขององค์การนาซา ซึ่งผู้สอนสามารถนำไปปรับปรุงให้เข้ากับรูปแบบการสอนในชั้นเรียนของตัวเองได้ นอกจากนี้ก็ยังมีอุปกรณ์อย่างพวก แผนที่ดาว โปรแกรมเกี่ยวกับดาราศาสตร์อีกด้วย"

วันที่ 1 มีนาคม 2546 หอดูดาวเกิดแก้วได้รับทุนจาก สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) เพื่อดำเนินการโครงการ “ศูนย์การเรียนรู้วิทยาศาสตร์โลกและดาราศาสตร์” (LESA: Learning center for Earth Science and Astronomy) หรือลีซา และคณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยมีจุดประสงค์เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ที่สร้างจินตนาการและแรงบันดาลใจให้เยาวชนเกิดความสนใจเรียนรู้เรื่องระบบโลกและดาราศาสตร์ ที่เชื่อมโยงเรื่องราวของธรรมชาติและการปกป้องโลก ตลอดจนเป็นแหล่งพัฒนาศักยภาพของครูด้านการสอนวิชาวิทยาศาสตร์โลกและดาราศาสตร์ โดยใช้กระบวนการวิจัยเป็นกิจกรรมที่สำคัญ

"ใครว่าดูดาวต้องดูกลางคืน เราสามารถดูดาวในเวลากลางวันก็ได้ อย่างดวงอาทิตย์ตอนนี้ก็สอนเรานะว่าโลกหมุนยังไง แต่ถ้าไม่มีไอเดียมันก็ไม่เกิด แล้วก็มีซอฟต์แวร์เพราะการเรียนรู้เรื่องดาราศาสตร์มันเป็นเหตุการณ์ที่ใหญ่ และเคลื่อนที่นาน อย่างเราจะดูเหตุการณ์ดวงจันทร์หมุนรอบโลกก็ต้องใช้เวลาตั้งเดือนหนึ่ง แต่ถ้าเราใช้ซอฟต์แวร์มันย่อ กระชับ คือมันจะเป็นแพ็คเกจที่สำเร็จรูป เราไม่ได้ทำโดยใช้ทีมงาน 4-5 คน แต่เราเชิญครู-นักเรียนมาทำ เรียนรู้ทดลองกันไปในรูปแบบของครุวิจัยและยุววิจัยนั่นคือ 2 ปี แรกของ ลีซา

ถึงตอนนี้เราเริ่มอยู่ตัวแล้ว เราอยากจะลึกกว่านั้น ส่วนแรกเป็นความรู้เพื่อสังคมที่เราหามาเพื่อให้นำไปใช้ แต่ทีนี้อีกมุมหนึ่งก็คือ จะทำยังไงเราจึงจะหาความรู้ของเราเองได้ อย่างผมทำหนังสือ ฝนมันก่อตัวยังไง ส่วนใหญ่เราเอาหนังสือมาจากต่างประเทศ ฝรั่งมันก็บอกแต่ของมัน ฝนในแถบเขตอบอุ่น แต่ฝนในเขตร้อนเกิดยังไงมันไม่บอก เพราะมันไม่ได้อยู่ในเขตเรา ทีนี้เราก็น่าจะหาองค์ความรู้ของเราเองได้ พายุบ้านเราเป็นยังไง ก็เลยก่อประเด็นต่อขึ้นมาเป็นการฝึกวิจัย ฝึกสร้างองค์ความรู้เองจากธรรมชาติ แต่ให้เด็กคิดเองนะ จากตอนแรกให้มีหนังสืออ่านก่อน พอมาถึงตอนนี้ เราจะไปเจาะลึกหรือว่าเอาจริงแล้ว เราไม่เชื่อที่เขาศึกษามา เราจะศึกษาเองแล้ว"

เขาอธิบายถึงกระบวนการทำงานที่ผ่านมาจนปรากฏเป็นรูปร่างทั้งข้อมูลซีดี และเวบไซต์ www.lesaproject.com โดยบรรจุไฟล์อิเล็กทรอนิกส์ในรูปแบบเวบเพจ ไฟล์ MS Word และ MS PowerPoint ที่ผู้ใช้งานสามารถนำไปดัดแปลงแก้ไขให้เหมาะสมกับการใช้งานของตนได้โดยมีสถานที่ฝึกอบรมอยู่ที่ หอดูดาวเกิดแก้ว ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางการฝึกอบรมนักเรียนให้เป็นนักวิจัยรุ่นเยาว์ โดยมีหลักสูตรฝึกนักวิจัยรุ่นเยาว์จำนวน 3 หลักสูตร คือ

Earth School ให้นักเรียนศึกษาระบบภูมิอากาศของตนเอง จัดตั้งสถานีตรวจจับรายงานและพายุที่โรงเรียน โดยมีเครื่องมือตรวจอากาศ และรับสัญญาณภาพถ่ายสภาพอากาศจากดาวเทียม NOAA

Astronomy School วางรากฐานการเรียนรู้ดาราศาสตร์ ฝึกสังเกตการณ์ภาคสนาม และวิเคราะห์ข้อมูลภาพถ่ายจากเครือข่ายกล้องโทรทรรศน์ ROTSE มุ่งเน้นการทำวิจัยด้วยการวิเคราะห์กราฟแสง (Light curve) และการสร้างแบบจำลองของดาว

Astrophysics School มุ่งเน้นการศึกษาเทหวัตถุท้องฟ้าด้วยการวิเคราะห์ภาพถ่ายในช่วงคลื่นต่างๆ (Multispectrum) จากกล้องโทรทรรศน์ชนิดต่างๆ เช่น ROTSE, Spitzer Infrared Telescope และ Chandra X-rays Telescope เป็นต้น

ปัจจุบันมีโรงเรียนเข้าร่วมเครือข่าย LESA จำนวน 319 แห่ง กระจายอยู่ทั่วประเทศ ในจำนวนนี้เข้าร่วมหลักสูตรระดับวิจัย 28 แห่ง มีนักวิจัยรุ่นเยาว์ในความดูแลจำนวน 94 คน ครูที่ปรึกษา 33 คน โดยมีเครือข่ายจากสถาบันการศึกษาต่างประเทศ 4 แห่ง ได้แก่ ROTSE, University of Michigan, Catalina Sky Survey, University of Arizona, Hands-On Universe, U.of California และ Astronomical Society of Japan ซึ่งสนับสนุนเรื่องระบบการติดตามค้นหาจากดาวเทียม และองค์ความรู้ต่างๆ ที่จำเป็น โดยมีสถานีรับสัญญาณ ดาวเทียม NOAA อยู่ที่ กรุงเทพมหานคร เชียงราย แพร่ และยะลา

"ทางทิศใต้ ข้างๆ กลุ่มดาวนายพราน..." เสียงใครคนหนึ่งตะโกนขึ้นหลังเส้นสีขาวนวลเส้นแรกของค่ำคืนถูกขีดขึ้น เป็นสัญญาณเริ่มภารกิจของทีมนักดาราศาสตร์จิ๋วในคืนนี้

ดาราศาสตร์สร้างได้

ย้อนไปเมื่อ 2 ปีก่อน ดวงดาวในความหมายของ ทราย - กีรติกา สุขสีทอง นักเรียนชั้น ม. 5 โรงเรียนจุฬาภรณ์ราชวิทยาลัย คือเพื่อนคลายเหงา ทุกครั้งเมื่อคิดถึงบ้าน เธอกับเพื่อนๆ อีก 3-4 คน มักขึ้นมาที่บริเวณด่านฟ้าตึกเรียนเพื่อเฝ้ามองความสวยงามในยามราตรีที่มีดวงดาวเป็นดารานำแสดง ก่อนที่เธอจะได้พบกับ ซายน์ - มณฑิกา เรืองนภารัตน์ สมาชิกลิซารุ่นพี่เพื่อนร่วมชั้นเรียนที่เป็นคนชักชวนให้เธอเข้าร่วมโครงการยุววิจัยช่วงเดือนเมษายนเพื่อ 'วาร์ป' ความรู้เกี่ยวกับผืนดินและดวงดาว กว่าจะรู้ตัวอีกที เธอถึงขั้นประกาศเป็นศัตรูกับพระจันทร์เลยทีเดียว

"พระจันทร์เป็นศัตรูของพวกเราค่ะ" ทราย แสดงจุดยืนพร้อมรอยยิ้ม โดยให้เหตุผลว่า เพราะวันไหนที่พระจันทร์มาดาวจะหายหมด ในขณะที่วันพระจันทร์หลบดาวจะเต็มฟ้า สำหรับคนที่มีความสนใจเกี่ยวกับกลุ่มดาวอย่างเธอขอเลือกอย่างหลังดีกว่า

"มาค่ายแรกเป็นดาราศาสตร์สัมพันธ์ เมื่อต้นปี 2550 ค่ะ คืนแรกก็สอนดูดาว ตอนนั้นเรายังไม่รู้อะไรเลยก็รู้สึกสนุก จนกระทั่งได้เข้าร่วมค่ายเดือนเมษายน ในโครงการครุวิจัย และยุววิจัย อบรมเรื่อง วัตถุ M ในอวกาศ อาจารย์แบ่งทีมรับผิดชอบว่า โรงเรียนไหนรับผิดชอบกระจุกดาวเปิด กระจุกดาวทรงกลม หรือกาแล็กซีวงรี ครั้งนั้นก็ได้รับผิดชอบเป็นคนทำโปสเตอร์สื่อการสอนด้วย"

โปสเตอร์ระบบสุริยะที่แสดงการคำนวณระยะห่างของดาวเคราะห์แต่ละดวง บอกพิกัด และประเภทของดาว เช่น ดาวเคราะห์แคระ ดาวหาง ดาวเคราะห์น้อย เป็นต้น โปสเตอร์แสดงแบบของวัตถุ M (M เป็นลักษณะของดาวที่พบบนท้องฟ้า 7 ประเภท คือ ซูเปอร์โนว่า - 1 M กาแล็กซีทรงกลม คือ 1 M กาแล็กซีวงรี - 1 M ทางช้างเผือก - 1 M เนบิวล่า กระจุยดาวเปิด กระจุยดาวทรงกลม และเศษซากดาวที่ไม่มีกลุ่ม ซึ่งชาลล์ เมอซิแยร์ได้ถ่ายภาพไว้ทั้งหมด 110 ภาพ กลายเป็น 110 M ที่รู้จักกันอยู่ในปัจจุบัน) และซีดีแผนการเรียนการสอนของลิซา คือ 'สื่อการสอน' ที่พวกเธอและเพื่อนๆ กว่า 20 โรงเรียนทั่วประเทศช่วยกันทำออกมา

"เรามีทั้งหมดสี่ค่าย แบ่งเป็นดาราศาสตร์สองค่าย วิทยาศาสตร์โลกสองค่าย บางทีก็ออกไปนอกสถานที่ด้วย ทำเป็นซีรีส์" ฐากูรเสริม

เขาอธิบายว่า ช่วงโครงการ 1 ปี จะแบ่งออกเป็น 3 ช่วง คือ เปิดเทอมแรกตั้งแต่เดือนกรกฎาคม - เดือนกันยายน เป็นความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับดาว และโลกใช้เวลา 3-4 วัน หลังจากนั้นก็เอาข้อมูลกลับไปวิเคราะห์ พอปิดเทอมเดือนตุลาคมจะเข้าสู่ช่วงที่ 2 นำข้อมูลที่ได้แต่ละโรงเรียนมาคุยกัน ก่อนปลายเทอม 2 จะเป็นการรวมกลุ่มกันเพื่อพรีเซ้นท์งาน

"บางครั้งมันก็จะแทรกอยู่ตามช่วงวันหยุดยาวสามสี่วัน เพราะเรามีเด็กหลายสาขา ครึ่งแรกเก็บข้อมูล ครึ่งหลังวิเคราะห์ข้อมูลเขียนงานวิจัย และก่อนสอบพรีเซ้นท์ ทุกฝ่ายมารวมกัน นอกนั้นเราจะมีกิจกรรมเสริม เช่น นับดาวตก ดูดาวจริงๆ เราต้องสร้างแรงดึงดูดใจของเด็ก เพราะเด็กชอบความมหัศจรรย์ในเนื้อหามันก็มหัศจรรย์อยู่แล้วเพราะค้นหาดาวหาง มันคล้ายๆ เล่นเกม แต่ละคนเหมือนได้ทำภารกิจ คล้ายๆ ปกป้องโลกนะ (ยิ้ม) ตั้งแต่การตรวจวัดแผ่นดินไหว การตรวจรังสียูวี การตรวจชั้นบรรยากาศ ไปจนถึงการค้นหาในอวกาศโดยอุปกรณ์ที่ได้รับการสนับสนุนมา เราจะมีโครงหลักไว้ แต่ก็จะมีการผสมผสานกัน เราจะไปรอให้เด็กสนใจเป็นปีๆ ไม่ได้ เราก็เอาเด็กเก่ามารวมกับเด็กใหม่ โดยให้มันเกื้อกูลกัน เขาจะเจอเพื่อนทั้งสี่ภาค ทำให้มีการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมด้วย ส่วนช่วงเมษายนจะเป็นกิจกรรมพิเศษสำหรับใครที่ต้องการวาร์ปความรู้ เราก็จะให้มาเข้าค่ายเก็บตัวเป็นเวลาหนึ่งเดือน ทำงานร่วมกับครูที่มาเข้าค่ายอบรมด้วยเลย"

จากแนวคิดและวิธีการที่ต่างออกไป อาจทำผู้ใหญ่หลายคนสงสัยว่า ประสิทธิภาพในความรู้ที่เด็กจะได้นั้นมีเพียงพอหรือไม่ คงไม่มีอะไรที่เป็นคำตอบได้ดีกว่า ล่าสุดทั้ง 2 สาวยุววิจัยกำลังขัดเกลางานวิจัยเกี่ยวกับ 'การหาประชากรดาวในกระจุกดาวเปิด' ให้เสร็จสมบูรณ์เพื่อจะไปนำเสนองานที่ประเทศญี่ปุ่นในช่วงเดือนมีนาคม 2551 นี้

"ทางทิศเหนือ อ๊ะ รู้สึกจะเป็นไฟร์บอลนะครับ..." เสียงเฮฮาหลังจากดวงไฟสีเขียวอ่อนขนาดลูกเบสบอลพุ่งลับหายไป ทำให้หลายๆ คนเริ่มมีความหวังสำหรับสถิติฝนดาวตกที่ค่อนข้างสดใสเลยทีเดียว

เพราะท้องฟ้ามีอะไรมากกว่าดวงดาว

"เรายังจะนับกันต่อไหม" บางเสียงเอ่ยถามขึ้น แต่ก็ยังไม่มีเสียงตอบใดๆ

เข็มนาฬิกาเดินทางผ่าน 1 นาฬิกาของวันใหม่มาราว 15 นาที หลายเสียงเริ่มแตกความเห็นออกไปต่างๆ นานา บางคนยังมีความหวังว่าจะได้พบเส้นสายตรงขอบฟ้า ขณะที่หลายคนเริ่มถอดใจเพราะกลุ่มเมฆที่ลอยมาเบียดบัง จนแทบไม่น่าเชื่อว่า ครึ่งชั่วโมงก่อนหน้านี้ดวงดาวยังพราวเต็มฟ้า

เส้นทางดาราศาสตร์ในประวัติศาสตร์โลกก็ดูเหมือนจะไม่ง่ายดายนักทีเดียว เพราะกว่ากาลิเลโอจะทำให้หลายๆ ความเห็นยอมรับในทฤษฎีระบบสุริยะของ นิโคลัส โคเพอร์นิคัส และนักวิทยาศาสตร์ชาวอาหรับ ก็ต้องใช้เวลาหลังจากที่เขาเสียชีวิตถึง 76 ปี ดาราศาสตร์ในประเทศไทยจึงไม่ใช่เรื่องแปลกที่จะถูกมองเป็นเรื่องไกลตัว และไม่จำเป็น บ่อยครั้งที่ความเชื่อมโยงของดวงดาวถูกเข้าใจเพี้ยนไปเป็นส่วนหนึ่งของคำพยากรณ์ในโหราศาสตร์

"ในบ้านเราเรื่องอวกาศมันยากเพราะ สภาพอากาศไม่ดี รัฐไม่ส่งเสริม กล้องก็ไม่ค่อยมี มันติดขัดไปหมด" ฐากูรออกความเห็นโดยชี้ให้เห็นว่า ดาราศาสตร์ไม่ได้ให้ผลตอบแทนเหมือนขายของ แต่ให้สติปัญญา เพราะความไม่เข้าใจในระดับผู้บริหารยังส่งผลต่อมาเป็นทอดๆ สู่สังคม สู่ครอบครัว จนเกิดผลต่อตัวเด็กเองในที่สุด

"ดาราศาสตร์เป็นวิชาตั้งแต่โบราณแล้ว มันครอบคลุม โลกเราก็เป็นส่วนหนึ่งของจักรวาล มันให้กำเนิดเรขาคณิต คนเฝ้าดูว่าดาวเคลื่อนที่ยังไง ก็จะวาดด้วยวงกลม แต่เวลาวัดมุมดาวก็จะวาดด้วยสามเหลี่ยม ถัดมาก็ตรีโกณ แล้วนำไปสู่การทำวิศวกรรม โครงสร้างทั้งหลาย ล่าสุดเอาไปทำท่องเที่ยวเสียอีก เพราะเขาถือว่าอวกาศเป็นการค้าที่ได้กำไรสูงสุด เขาจึงสร้างสถานีอวกาศ ปัจจุบันมี 16 ประเทศแล้ว ที่ลอยอยู่ ถ้าเราไปศึกษา เพื่อนบ้านอย่างเวียดนาม เขามีนักบินอวกาศแล้วนะครับ เพราะเขาอยู่กับรัสเซีย มาเลเซียมีแล้ว แต่ประเทศไทยก็จะมองว่า มันอยู่นอกโลก คำถามก็คือ แล้วมันเกี่ยวอะไรกันล่ะ ทุกวันนี้ในชีวิตประจำวันที่คุณคุยโทรศัพท์มือถือมันก็ออกไปนอกโลกแล้ว หรือไอ้พวกคอมพิวเตอร์บางอย่างก็มีการทดลองในอวกาศ แต่เรายังคิดเรื่องเก่าๆ อยู่ว่ามันอยู่นอกโลก ทั้งๆ ที่ตอนนี้มันเข้ามาอยู่ในชีวิตประจำวันแล้ว อินเทอร์เน็ต

เขายังเล่าต่อไปว่า "ผมเคยถามผู้ใหญ่ว่าแล้วเราจะเรียนกันไปทำไมล่ะครับในเมื่อไม่เห็นสนใจอะไรเลย เขาก็ตอบว่า ประเทศอื่นเขาเรียนเราก็ต้องเรียน เหมือนอินเทอร์เน็ตประเทศอื่นใช้เราก็ต้องใช้ เขาว่าโลกร้อนเราก็ต้องโลกร้อน แต่ว่ามันมีเบื้องหลังที่น่ากลัวกว่านั้น กล้องดูดาวมันส่องไปได้ไกลขนาดไหน เป็นล้านปีแสง จะดูหลุมไหนบนดวงจันทร์ก็เลือกดูได้ แล้วคิดดูว่าถ้ากล้องตัวนั้นมันพลิกกลับมาส่องโลกจะเป็นยังไง มันก็รู้หมดเลย หลักการเดียวกัน เหมือนกับระบบสื่อสารผ่านดาวเทียมที่เข้ามาพร้อมกับอินเทอร์เน็ต หลักการทำงานมีอยู่ว่า ถ้าคุณอยู่สูงคุณจะมองได้ใกล้ ถ้าคุณอยากรู้ภาพรวมของหมู่บ้านก็ขึ้นไปที่หอคอย ขึ้นไปที่ภูเขาก็จะเห็น แต่ถ้าคุณอยากเห็นทั้งประเทศก็ต้องขึ้นไปอวกาศโน่น เดี๋ยวนี้เรามีดาวเทียมอยู่เต็มท้องฟ้าไปหมด มันก็เห็นหมดว่าเรามีอะไร เมื่อเขารู้ว่าเรามีอะไรแต่เราไม่รู้ว่าเรามีอะไร นี่คือปัญหา แล้วทำยังไงเราถึงจะรู้ทัน ถึงเราจะสู้เขาไม่ได้แต่ว่า อย่างน้อยเราก็ควรจะรู้ทันว่าเขารู้อะไร เพื่อเราจะได้ปกป้องตัวเองยังไง สิ่งนี้น่ากลัว ถ้าเรายังคิดว่าสิ่งเหล่านี้ไม่สำคัญ

ยิ่งตอนนี้วิชาดาราศาสตร์ในโรงเรียนอยู่ที่กลุ่มดาว พอพูดถึงกลุ่มดาวผู้ใหญ่ก็จะไปทำอะไร จักรราศีทั้ง 12 ก็ออกไปทางดูดวง กลุ่มดาวมันหมิ่นเหม่ กลุ่มดาวเป็นสิ่งที่ใช้อ้างอิง คุณต้องมองให้ทะลุ ตำนานมันเล่าได้แต่มันต้องมีสิ่งที่ทะลุออกไป ปัญหาก็คือว่า วิทยาศาสตร์ของเรามันคือกลุ่มดาว เด็กก็จะแยกไม่ออกว่าอันไหนคือดาราศาสตร์กับโหราศาสตร์"

"คงเลือกเรียนเกี่ยวกับวิทยาศาสตร์ธรณีวิทยานะคะ" ซายน์ ตอบเสียงเจื่อนๆ เพราะถึงแม้ว่าเธอจะมีใจรักในการค้นฟ้าสักเพียงใด แต่เรื่องการประกอบอาชีพในอนาคตก็เป็นเหตุผลหลักที่ต้องคิดหนักเหมือนกัน ในเมืองไทยยังไม่มีการเรียนการสอนเกี่ยวกับอวกาศโดยตรง มีแต่เป็นแขนงวิชา และคำถามสำคัญที่ต้องตอบทั้งคุณครู และผู้ปกครองก็หนีไม่พ้นประโยคคำถามคลาสสิก "จบไปแล้วจะไปทำอะไร..."

เพื่อวันพรุ่งนี้

"จากการสังเกตจำนวนฝนดาวตกตั้งแต่เวลา 22.00 - 03.00 น. นับฝนดาวตกได้ทั้งสิ้น 230 ดวง มีอัตราเร็วของการตกเฉลี่ย 46 ดวงต่อชั่วโมง โดยมีอัตราสูงสุดอยู่ที่ 95 ดวงต่อชั่วโมง..."

บทสรุปจากการภารกิจเมื่อคืนที่ผ่านมาถูกรายงานขึ้นในที่ประชุมช่วงเช้า แม้หลายคนจะมีสีหน้าอิดโรย แต่ความสนุกสนานของการเรียนรู้จากของจริงก็ทดแทนความอ่อนเพลียได้เป็นอย่างดี

รศ.สุชาตา ชินะจิตร ผู้ช่วยผู้อำนวยการสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) เล่าถึงความสำคัญที่จะต้องสร้างองค์ความรู้ทางด้านดาราศาสตร์ให้เกิดขึ้น และเป็นที่ยอมรับในวงวิชาการว่า เพราะความต้องการผลิตคนรุ่นใหม่ที่ไม่จำเป็นต้องเป็นนักวิทยาศาสตร์ เพียงแต่มีวิธีคิดที่เป็นวิทยาศาสตร์ก็ถือว่าคุ้มค่าแล้ว

"เราไม่ได้คิดว่าทำแล้วจะสร้างนักดาราศาสตร์ แต่ทำแล้วจะให้เขาจุดประกาย จากการสังเกต จากแรงบันดาลใจทำให้อยากเรียนตามมา และไม่ได้ต้องการผลิตนักวิทยาศาสตร์ เพียงแต่เราผลิตวิธีคิดที่เป็นวิทยาศาสตร์ รู้จักสังเกต บ้านเราขาดการสังเกต อีกทั้งการทำงานในลักษณะนี้เราทำงานคนเดียวไม่ได้ ต้องหาเครือข่ายเพื่อเชื่อมโยงกัน ครุศาสตร์ จุฬาฯ เป็นโครงสร้างรองรับเพื่อการอบรมครูโดยเฉพาะ จับมือกันอย่างนี้ก็น่าจะไปได้ไกล เพราะทำตามแบบครุ เป็นการสร้างระบบที่จะทำให้เกิดดอกผลได้จริง เพื่อให้เป็นโครงสร้างรองรับต่อไปในอนาคต"

ขณะที่ ประภาส ชลศรานนท์ มองในมุมผู้ปกครองว่า การเรียนรู้ทุกอย่างจะเกิดการร้อยเรียง ก่อประโยชน์กันไปเรื่อยๆ มนุษย์ที่สมบูรณ์ควรจะเรียนรู้อะไรหลายๆ อย่าง และควรจะเรียนรู้ด้วยตัวเองด้วยมากกว่าอ่านหนังสืออย่างเดียว ไม่มีอะไรในโลกนี้ที่ไม่มีทางเอาไปใช้ได้ไม่มี หรือเรียนไปแล้วเอาไปใช้ได้ทุกอย่างก็ไม่มี ความรู้ของคนจะประกอบกับตัวเองประกอบไปเรื่อยๆ จนกลายเป็นคนคนหนึ่งขึ้นมา

"ถามว่าเรียนดนตรีไปจะไปใช้สมัครงานไม่ได้หรอก แต่ดนตรีจะทำให้เรามีบุคลิกภาพบางอย่างที่ดี หรือกีฬาเราก็ไม่ได้ไปสอบอะไร คนเราคิดว่าเรียนไปเพื่อเอาไปใช้งานอะไร บางทีมันเป็นการเรียนเพื่อวิชาชีพมากไป บางทีเราเรียนเพื่อรู้บ้างก็ได้"

หลังจากสรุปภาพรวมโครงการ และมอบงานสำหรับการพบกันครั้งต่อไปเสร็จสิ้น บางสีหน้าตื่นเต้นสำหรับประสบการณ์การเฝ้าดูดาวครั้งของบรรดา 'เด็กใหม่' ดูเหมือนจะเป็นเชื้อไฟชั้นดีเหมือนอย่างที่ ฐากูรเคยตั้งความหวังที่จะผลิตนักดาราศาสตร์ที่ใช้ชีวิตอย่างนักดาราศาสตร์ให้เกิดขึ้นจริงๆ ในสังคมไทย

แม้ว่าระบบการศึกษายังมีท่าทีเหมือน 'ดูเชิง' เด็กนอกระบบเหล่านี้ แต่ดอกผลที่เกิดขึ้นก็ถือเป็นอีกก้าวที่มีความหมายในการเดินทางสู่อวกาศของประเทศไทยในอนาคต

ชัยณรงค์ กิตินารถอินทราณี